Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-01T00:01:06.151862+00:00

Muxaddes Kitap: Yuxan

Muxaddes Kitap: Yuxan

1. Alǵí sóz

1. Yuxan

1. Qosímsha Materiallar

MUXADDES

KITAP

Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutı

2022

MUXADDES KITAP

Qaraqalpak tilindegi Muxaddes Kitaptıń elektron hám audio nusqaların Muxaddes Kitaptı awdarıw Institutınıń saytınan júklep alıwǵa boladı: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/latn

Sózliktegi súwretlemeler:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Sızılmalar hám súwretlemeler:

Muxaddes shatır; Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

© ÓzMKJ, 2006

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Kartalar:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-310-5

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Alǵí sóz

Alǵí sóz

Sizlerge Muxaddes Kitaptıń qaraqalpaq tiline awdarılǵan barlıq kitabın usınıp atırmız. Muxaddes Kitap 66 kitaptan ibarat bolıp, grek tilinde Bibliya dep ataladı hám bul «kitaplar» degen mánini bildiredi. Usı kitaplardıń bazıları «Tawrat», «Zabur» hám «Injil» atamaları menen xalqımız arasında keńnen tanılǵan.

Muxaddes Kitap – bul insan tariyxındaǵı eń ullı kitaplardıń biri bolıp, áyyemgi xalıqlardıń ómiri haqqında ayrıqsha túsinik beredi. Sonday-aq, bul tariyxıy bahalı dokumentten de joqarı, óytkeni Muxaddes Kitap Qudaydıń insanlar menen bolǵan qarım-qatnası, Qudaydıń Ózi haqqında ashıp beriwi hám Óziniń erkin bildiriwi tuwrısındaǵı jazıwlar. Bul Kitap adam bolıp tuwılǵan Qudaydıń Sóziniń ómiri hám tálimi haqqında gúwalıqtı usınadı. Muxaddes Jazıwdıń tolıq mánisi tariyxıy yadnama sıpatında yamasa ádebiylik usılına baha beriw ushın oqıytuǵınlarǵa ashılmaydı, al onı Jaratıwshımız Óz xalqına ne aytatuǵının biliwdi qálep oqıǵanlar ushın ashıladı.

Muxaddes Kitap eki bólimnen: Eski Kelisimnen hám Jańa Kelisimnen ibarat.

Eski Kelisim 39 kitaptan ibarat bolıp, áyyemgi evrey hám aramey tillerinde jazılǵan. Kóplegen alımlardıń pikiri boyınsha, Eski Kelisim kitapları b. e. sh. dáwirde, yaǵnıy Iysa tuwılmastan aldınǵı dáwirde bir yarım mıń jıl dawamında jazılǵan. Eski Kelisimniń áyyemgi evreyshe teksti bizlerdiń dáwirimizge deyin jetip kelgen, sebebi áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgen.

Eski Kelisim – bul áyyemgi kitaplardıń jıynaǵı bolıp, tek ǵana diniy kitaplar emes, al mádeniyat hám tariyxtı óz ishine alıp, Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan qarım-qatnasın sáwlelendiredi. Bular yahudiyler ushın da, masiyxıylar ushın da muxaddes kitaplar bolıp esaplanadı. Birinshi bes kitap «Tawrat», al bazıda «Muwsanıń bes kitabı» dep ataladı, sebebi Quday Ózi tańlaǵan Izrail xalqına Muwsa arqalı Óz nızamların jiberedi. Tawrattıń birinshi kitabında Qudaydıń dúnyanı hám ondaǵı barlıqtı jaratqanı haqqında hám Qudaydıń buyrıǵın buzıp, adamzattı gúnaǵa batırǵan Adam-ata menen Hawa-eneni jaratqanı haqqında sóz etiledi. Tawrattıń keyingi tórt kitabında Izrail xalqınıń Mısır jerinde 400 jıl dawamında qullıqta azap shegiwi, qullıqtan azat bolıwı, Quday wáde qılǵan Qanan jerine qaray jol júriwi hám Qudaydıń Muwsa arqalı bergen Muxaddes Nızamları menen baslı buyrıqları haqqında aytıladı. Usıdan keyingi kitaplarda izraillılardıń ózlerine wáde qılınǵan Qanan jerin basıp alıwı, ol jerdegi izraillılardıń ómiri, Izrail patshalarınıń alıp barǵan urısları, olardıń tabısları hám jeńilisleri haqqında sóz etiledi.

Eski Kelisimde biyler, Izrail patshalıǵındaǵı payǵambarlar, basqa xalıqlar menen baylanıslı waqıyalar haqqında aytılǵan tariyxıy kitaplar menen birge, násiyat, poema hám keleshek haqqında jazılǵan payǵambarshılıq kitapları da bar. Payǵambarshılıq kitaplarında Qudaydıń Óz sózine sadıqlıǵı aytıladı. Izrail xalqı Qudaydan alıslaǵanda eskertilip, keleshekte bolatuǵın tań qalarlıq hám qorqınıshlı waqıyalar haqqında aldın ala sóz etiledi. Jáne de, bul kitaplarda Qudaydıń Óz xalqın qayta tiklew ushın bergen wádesi hám xalıqtıń keleshektegi úmiti haqqında da aytıladı.

Eski Kelisim jáne de, Zabur kitabın óz ishine aladı. Bul kitap Qudaydı alǵıslaw jırlarınan, qosıq qatarlarınan, duwa hám jalbarınıwlardan ibarat. Sonıń menen birge, Ayup, Sulaymannıń hikmetleri, Wazshı kitapları tereń filosofiyalıq pikirlerden, danalıq hám aforizm, yaǵnıy ótkir sózlerden, aqıl hám násiyatlardan ibarat.

Jańa Kelisim, yaǵnıy Injil 27 kitaptan ibarat bolıp, bular áyyemgi grek tilinde Iysa Masiyx tuwılǵannan keyingi dáwirde, b. e. I ásiriniń aqırına deyin jazılǵan. Áyyemgi qoljazbalar muqıyatlı túrde kóshirilip, áwladtan-áwladqa jetkerip berilgenlikten, házirgi dáwirge jetip kelgen. Jańa Kelisimniń birinshi tórt kitabı Xosh Xabardan ibarat bolıp, onda dúnyanıń Qutqarıwshısı Iysa Masiyxtıń ómiri, tálimi, ólimi, qayta tiriliwi hám aspanǵa kóteriliwi haqqında sóz etiledi. Keyin Elshilerdiń isleri kitabında Iysa aspanǵa kóterilgennen soń masiyxıy jámáátleriniń birinshi jılları hám Onıń shákirtleriniń Xosh Xabardı Rim imperiyası boylap qalay járiyalap baslaǵanı haqqında aytıladı. Bunnan soń Masiyxtıń elshileri tárepinen masiyxıylar jámáátlerine hám ayırım adamlarǵa qarata jazılǵan xatlar orın alǵan. Xatlarda elshiler iseniwshilerdi isenimde bekkem bolıwǵa jigerlendiredi hám Qudayǵa ılayıqlı ómirde jasawdıń jol-jorıqların kórsetip, úgit-násiyatlar beredi. Jańa Kelisimniń aqırǵı kitabı – bul Yuxanǵa Quday tárepinen kórsetilgen Ayan. Bunda Quday Ózine qarsı turǵan kúshti jeńip shıǵıwı, Masiyxtıń aqırette jer júzine qayta keliwi, dúnyanıń húkim etiliwi hám dúnyanıń aqırı haqqında astarlı sózler menen bayan etiledi.

Muxaddes Kitapta bayan etilgen kóp waqıyalar batıs Aziyada bolıp ótken bolsa da, ondaǵı biybaha hikmetler dúnya boylap jayılıp, kóp xalıqlardıń mádeniyatın bayıttı. Adamzat tariyxında basqa kitaplarǵa qaraǵanda Muxaddes Kitap kóp tillerge awdarılǵan. Tolıq Muxaddes Kitap búgingi kúnge deyin 700 den aslam tillerge, al ishindegi bazı kitaplar shama menen 3500 tilge awdarılǵan.

Qolıńızǵa uslap turǵan bul awdarma Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) menen awqamlas toparı tárepinen awdarılıp, tekseriwden ótkerildi. Bul úlken isti ámelge asırıw ushın jıllar dawamında kóplegen adamlar óz waqıtların ayamay, tınımsız miynet qıldı. Tek ǵana awdarıwshılar emes, al redaktorlar, filolog hám bir neshe til mamanları jazıwlardıń sapalı bolıwı ushın járdem berdi.

Jańa Kelisim, Jaratılıs, Rut, Ester, hám Yunus kitapları aldın da basıp shıǵarılǵan edi. Tolıq Muxaddes Kitapqa kirgiziw ushın bul kitaplar qayta kórip shıǵıldı.

Muxaddes Jazıwdı túsiniwge járdem beriw ushın, Muxaddes Kitaptıń artqı bóliminde sózlik, súwretlemeler, kartalar, diagrammalar hám taǵı da basqa qosımsha materiallar berilgen. Solardıń ishinde áyyemgi qoljazbalardaǵı ayırmashılıqlardı kórsetetuǵın dizim de bar. Muxaddes Kitaptıń tekstlerinde berilgen juldızshalar (*) usı dizimge silteme beredi.

Jáne de, elektron túrindegi Muxaddes Kitaptı internettegi https:
ibtrussia.org/en/media?id=KRK/cyrl saytınan taba alasız. Bul elektron oqıw quralların kompyuter hám uyalı telefon sıyaqlı úskenelerge júklep alıp, olardan paydalanıwıńızǵa boladı.

Muxaddes Kitaptı Awdarıw Institutı (IBT) Kitaplar Kitabın qaraqalpaq tilinde baspaǵa tayarlaw ushın qatnasqanlardıń hámmesine óz minnetdarshılıǵın bildiredi.

Bizlerdiń úmitimiz hám duwamız mınadan ibarat: bul awdarma qaraqalpaq xalqına Qudaydıń dawısın, Qudaydıń Xosh Xabarınıń tolıqlıǵın jetkerip, adamlardıń Oǵan iseniwine hám usı Xosh Xabar boyınsha ómir súriwine járdem beredi.

Quday Taalaǵa shúkirler aytamız hám minnetdarshılıǵımızdı bildiremiz. Jalǵız Qudayǵa alǵıs-maqtawlar bolsın!

Yuxan

Yuxan

1. Alǵí sóz

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

Alǵí sóz

Yuxan jazǵan Xosh Xabar

Kitap haqqında maǵlıwmat

Bul kitap Jańa Kelisimdegi tórt Xosh Xabardıń tórtinshisi. Bul Xosh Xabardı elshi Yuxan jazǵan. Onıń ózi kitapta jazılǵan kóp waqıyalardıń gúwası bolǵan. Yuxannıń bul Xosh Xabardı jazǵandaǵı maqseti adamlardıń Iysanıń Qutqarıwshı Masiyx ekenine iseniwinen hám bul arqalı ómirge erisiwinen ibarat edi (20:31).

Bul kitap ázelden bar bolǵan Sóz haqqında maǵlıwmat penen baslanadı. Iláhiy Sóz dúnya jaratılmastan aldın bar bolǵan. Ne jaratılǵan bolsa, hámmesi Sóz arqalı payda bolǵan. Qudaydıń Sózi adam bolıp tuwıldı, Ol Iysa Masiyx edi. Iysa Masiyx qarańǵılıqqa batıp ketken bul dúnyaǵa ómir nurı bolıp keldi. Masiyxqa isengen hár bir adam aspandaǵı Ákeni tanıp aladı hám máńgi ómirge iye boladı.

Iysa Masiyx adamlarǵa Óziniń kimligin túsindiriw ushın hár túrli súwretlewlerdi paydalanadı. Ol Ózin «ómir nanı», «ómir beretuǵın tiri bulaq», «dúnyanıń nurı», «jaqsı shopan», «jol, haqıyqat hám ómir», «haqıyqıy júzim aǵashı» hám «adamlardı aqırette qayta tiriltiwshi, olarǵa ómir beriwshi» dep ataydı.

Kitaptıń 13–17-baplarında Iysanıń Óz shákirtlerine qılǵan ǵamxorlıǵına, Ustaz hám shákirtleri arasındaǵı múnásibetke itibar beriledi. Kitaptıń keyingi baplarında Iysanıń qolǵa alınıwı, azaplanıwı, óltiriliwi hám tiriliwi haqqındaǵı waqıyalar orın alǵan (18–21-baplar). Kitap Iysa tirilgennen soń bir neshe márte shákirtlerine kóringeni haqqındaǵı waqıyalar menen tamamlanadı.

1

Ómir sózi

1^1Eń basta Sóz bar edi. Sóz Quday menen birge edi. Sóz Quday edi+. 2Eń bastan-aq Ol Quday menen birge edi.

3Hámme nárse Ol arqalı jaratıldı. Olsız hesh nárse jaratılǵan emes+. 4Onda ómir bar edi. Ómir adamlardıń nurı edi+. 5Nur qarańǵılıqta jarqıraydı, qarańǵılıq onı jeńe almadı.

6Quday tárepinen jiberilgen Yaqıya atlı bir adam bar edi+. 7Ol nur haqqında gúwalıq beriwge hám óziniń gúwalıǵı arqalı hámmeni isendiriwge keldi+. 8Onıń ózi nur emes edi, biraq ol nur haqqında gúwalıq beriwge jiberilgen edi. 9Hámme adamdı jaqtı qılatuǵın haqıyqıy nur dúnyaǵa keldi+.

10Sóz dúnyada edi. Dúnya Ol arqalı jaratılǵan edi, biraq dúnya Onı tanımadı. 11Óz jerine keldi, biraq Óz xalqı Onı qabıl etpedi+. 12Biraq Ol Ózin qabıl etkenlerge, atına isengenlerdiń hámmesine Qudaydıń balaları bolıw huqıqın berdi+. 13Olar qannan da, deneniń qálewinen de, ya adamnıń qálewinen de emes, al Qudaydan tuwıldı+.

14Sóz adam bolıp aramızda jasadı. Bizler Onıń ullılıǵın, Ákeden kelgen, miyrimge hám haqıyqatqa tolı bolǵan jalǵız Uldıń ullılıǵın kórdik+.

15Yaqıya Ol haqqında bálent dawıs penen gúwalıq berip bılay dedi:

– «Meniń izimnen Keliwshi mennen ullı. Sebebi Ol mennen burın bar edi», – dep aytqan Adamım – Usı+. 16Onıń tolılıǵınan hámmemiz miyrim ústine miyrim aldıq. 17Óytkeni Muxaddes Nızam Muwsa arqalı berilgen edi, biraq miyrim hám haqıyqat Iysa Masiyx[*] arqalı keldi+. 18Hesh kim hesh qashan Qudaydı kórgen emes. Biraq Onı Ákeniń qushaǵındaǵı Ózi Quday bolǵan jalǵız Ul tanıttı+.

Shomıldırıwshı Yaqıyanıń wazı

(Mat 3:1-12; Mrk 1:1-8; Luk 3:15-17)

19•Yahudiy basshıları Erusalimnen ruwxaniyler menen lebiylilerdi[*] jiberip, Yaqıyadan: «Sen kimseń?» dep soraǵanda, onıń gúwalıǵı mınaday boldı. 20Ol tán aldı, tanbadı. «Men Masiyx emespen», – dep ashıq moyınladı+.

21Olar jáne Yaqıyadan:

– Onday bolsa, sen kimseń? Iliyassań[*] ba? – dep soradı.

– Ol emespen, – dedi Yaqıya.

– Sen sol payǵambarmısań?[*] – dep soradı olar.

– Yaq, – dep juwap berdi ol+.

22Sonda olar Yaqıyaǵa:

– Kimseń, ayt, bizlerdi jibergenlerge bir juwap bereyik. Óziń haqqında ne deyseń? – dedi.

23Yaqıya:

– Iyshaya payǵambardıń aytqanınday men: «Iyemizdiń jolın dúzetińler»[*], – dep shólde baqırǵan dawıspan, – dedi+.

24-25Pariseylerden[*] jiberilgenler Yaqıyadan:

– Eger sen Masiyx ta, Iliyas ta, ya sol payǵambar da bolmasań, sonda nege adamlardı shomıldırıp júrseń? – dep soradı.

26Yaqıya olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Men suw menen shomıldıraman, biraq arańızda sizler tanımaytuǵın Birew turıptı. 27Mennen soń kiyatırǵan Adam – Usı[*]. Men Onıń ayaq kiyiminiń bawın sheshiwge de ılayıqlı emespen.

28Bulardıń hámmesi Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasındaǵı Betaniyada, Yaqıyanıń shomıldırıp júrgen jerinde boldı.

Qudaydıń Qozısı

29Erteńine Yaqıya ózine qaray kiyatırǵan Iysanı kórgende bılay dedi:

– Mine, dúnyanıń gúnasın Ózine alatuǵın Qudaydıń Qozısı!+
30«Mennen keyin bir Adam kiyatır. Ol mennen ullı. Sebebi Ol mennen burın bar edi», – dep aytqanım Usı. 31Meniń ózim Onı bilmeytuǵın edim, biraq Izraildıń Onı tanıwı ushın men suw menen shomıldırıwǵa[*] keldim+.

32Yaqıya gúwalıq berip jáne bılay dedi:

– Muxaddes Ruwxtıń kepter pishininde aspannan túsip, Onıń ústinde turǵanın kórdim+. 33Men Onı bilmeytuǵın edim. Biraq, meni suw menen shomıldırıw ushın jibergen Quday maǵan: «Muxaddes Ruwxtıń túsip, kimniń ústinde turǵanın kórseń, Muxaddes Ruwx penen shomıldıratuǵın Sol», – degen edi+. 34Men bunı kórip: «Bul – Qudaydıń Ulı» dep gúwalıq berdim.

Iysanıń dáslepki shákirtleri

35Erteńine Yaqıya jáne shákirtleriniń ekewi menen birge turǵan edi+. 36Ol ótip baratırǵan Iysanı kórip:

– Mine, Qudaydıń Qozısı! – dedi+.

37Eki shákirt onıń bul sózlerin esitip, Iysanıń izine erdi. 38Iysa artına burılıp, izinen kiyatırǵanlardı kórgende, olardan:

– Ne izlep júrsizler? – dep soradı.

– Qay jerde jasaysań, Rábbi? – dedi olar. Rábbi – «ustaz» degendi bildiredi+.

39– Kelip kórińler, – dedi Iysa.

Olar barıp, Iysanıń qay jerde jasaytuǵının kórdi hám sol kúni Onıń menen qaldı. Saat tórtler shamasında edi.

40Yaqıyanıń sózlerin esitip, Iysanıń izine ergen eki adamnıń biri Shimon Petrdiń tuwısqanı Andrey edi+. 41Andrey dáslep óz tuwısqanı Shimondı izlep tawıp, oǵan:

– Bizler Masiyxtı taptıq, – dedi. Masiyx – Quday wáde etken Qutqarıwshı.+

42Andrey onı Iysaǵa alıp keldi. Iysa oǵan qarap:

– Sen Yuxan ulı Shimonsań. Sen Kifa dep atalasań, – dedi. Kifa – bul Petrdiń basqa atı[*]+.

43Kelesi kúni Iysa Galilaǵa barmaqshı boldı. Filipti tawıp, oǵan:

– Izime er, – dedi.

44Filip te Andrey menen Petr sıyaqlı Betsayda qalasınan edi+. 45Filip Natanieldi tawıp, oǵan:

– Bizler Muwsa Muxaddes Nızamda hám payǵambarlar da óz Jazıwlarında jazǵan Adamdı, Yusuptiń Ulı, nasıralı Iysanı taptıq, – dedi+.

46Nataniel oǵan:

– Nasıradan jaqsı nárse shıǵar ma edi? – dedi.

– Kelip kór, – dedi Filip.

47Iysa Natanieldiń Ózine jaqınlasıp kiyatırǵanın kórip, ol haqqında bılay dedi:

– Mine, ishinde hiylesi joq, naǵız izraillı+.

48Nataniel Iysadan:

– Meni qayaqtan tanıysań? – dep soradı.

– Filip seni shaqırmastan burın, seni ánjir aǵashınıń astında kórdim, – dep juwap berdi Iysa.

49Nataniel Iysaǵa:

– Ustaz, Sen Qudaydıń Ulısań, Sen Izraildıń Patshasısań! – dedi+.

50Iysa oǵan:

– Seni ánjir aǵashınıń astında kórgenimdi aytqanım ushın isenip atırsań ba? Bulardan da ullı islerdi kóreseń! – dedi.

51Iysa jáne:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: aspannıń ashılǵanın, Qudaydıń perishteleriniń Adam Ulınıń[*] aldına kelip-ketip atırǵanın kóresizler, – dedi+.

2

Iysanıń birinshi káramatı

2^1Eki kún ótkennen soń, Galilanıń Kana qalasında úyleniw toyı boldı. Iysanıń anası sol jerde edi+. 2Iysa menen shákirtleri de toyǵa mirát etilgen edi. 3Sharap tawısılǵanda, Iysanıń anası Oǵan:

– Olardıń sharabı tawısıldı, – dedi.

4Iysa oǵan:

– Apa, bul Meniń jumısım emes. Meniń waqtım ele kelgen joq, – dedi+.

5Iysanıń anası xızmetshilerge:

– Ol sizlerge ne dese de, sonı isleńler, – dedi.

6Sol jerde diniy ádet boyınsha yahudiyler tazalanıw ushın qollanatuǵın, hár qaysısınıń sıyımlılıǵı eki-úsh metreta[*] alatuǵın altı tas gúze bar edi+.

7Iysa xızmetshilerge:

– Gúzelerdi suwǵa toltırıńlar, – dedi.

Olar gúzelerdi awzına deyin toltırdı.

8Sonda Iysa xızmetshilerge:

– Endi bunnan alıp, toy basqarıwshıǵa aparıńlar, – dedi.

Olar alıp bardı. 9Toy basqarıwshı sharapqa aylanǵan suwdı tatıp kórdi. Onıń qayaqtan kelgenin bilmedi, tek alıp kelgen xızmetshiler ǵana biletuǵın edi. Toy basqarıwshı kúyewdi shaqırıp:

10– Hár bir adam aldın jaqsı sharaptı, adamlar más bolǵannan soń pásiregin beredi. Biraq sen jaqsı sharaptı házirge deyin saqlapsań-ǵo, – dedi.

11Iysa bul birinshi káramatlı belgisin Galilanıń Kana qalasında kórsetip, Óz ullılıǵın ayan etti. Shákirtleri de Oǵan isendi.

12Bunnan keyin Iysa anası, tuwısqanları hám shákirtleri menen Kaparnahum qalasına keldi hám ol jerde bir neshe kún qaldı+.

Iysanıń Ibadatxanadan satıwshılardı quwıwı

(Mat 21:12-13; Mrk 11:15-17; Luk 19:45-46)

13•Yahudiylerdiń Qutqarılıw bayramı[*] jaqınlasıp qalǵanda, Iysa Erusalimge ketti+. 14Ibadatxanada iri qara mal, qoy hám kepter satıwshılardı, sol jerde otırǵan aqsha almastırıwshılardı kórdi. 15Iysa arqannan qamshı islep, barlıq sawdagerlerdi, qoylardı hám iri qara mallardı Ibadatxanadan quwıp shıǵardı. Aqsha almastırıwshılardıń aqshaların shashıp, stolların awdarıp tasladı. 16Ol kepter satıwshılarǵa:

– Mınalardı bul jerden joq etińler, Ákemniń Úyin bazarǵa aylandırmańlar! – dedi+.

17Sonda shákirtleri: «Seniń Úyińe bolǵan ıqlasım ishimdi jeydi»[*], – dep aytılǵan Muxaddes Jazıwdaǵı sózlerdi eslerine túsirdi+.

18Yahudiy basshıları Iysadan:

– Bulardı islewge biyligiń bar ekenin bizlerge qanday káramatlı belgi menen dálilley alasań? – dep soradı+.

19Iysa olarǵa juwap berip:

– Bul Ibadatxananı buzıńlar, Men onı úsh kúnniń ishinde qayta tikleymen, – dedi+.

20Olar Iysaǵa:

– Bul Ibadatxana qırıq altı jılda qurılǵan, Sen onı úsh kúnniń ishinde tiklemekshimiseń? – dedi.

21Biraq Iysanıń Ibadatxana dep aytqanı Óz denesi edi. 22Iysa ólimnen qayta tirilgennen soń, shákirtleri Onıń bul sózlerin eslerine túsirip, Muxaddes Jazıwǵa hám Iysanıń bul sózine isendi+.

23Iysa Erusalimde, Qutqarılıw bayramında bolǵanda, kópler Ol islegen káramatlı belgilerdi kórip, Onıń atına isendi+. 24Biraq Iysa hámme adamlardıń kewillerin bilgenlikten, Ózin olarǵa isenbedi. 25Oǵan adam haqqında hesh kimniń gúwalıǵınıń hájeti joq edi. Óytkeni adamnıń kewlinde ne bar ekenin Ol biletuǵın edi.

3

Iysa hám Nikodim

3^1Pariseyler arasında yahudiy basshılarınıń biri bolǵan Nikodim atlı bir adam bar edi+. 2Ol bir kúni túnde Iysaǵa kelip, Oǵan:

– Ustaz, Seniń Qudaydan kelgen bir muǵallim ekenińdi bilemiz. Sebebi hesh kim Quday onıń menen birge bolmasa, Sen islep atırǵan káramatlı belgilerdi isley almaydı, – dedi.

3Iysa oǵan:

– Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: kim de kim qaytadan[*] tuwılmasa, Qudaydıń Patshalıǵın kóre almaydı, – dep juwap berdi.

4Nikodim Iysadan:

– Qartayǵan adam qalay qaytadan tuwıla aladı? Ol anasınıń qursaǵına ekinshi márte kirip, qaytadan tuwıla ala ma? – dep soradı.

5Iysa oǵan juwap berip bılay dedi:

– Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: kim de kim suwdan hám Muxaddes Ruwxtan tuwılmasa, Qudaydıń Patshalıǵına kire almaydı+. 6Deneden tuwılǵan – dene, Muxaddes Ruwxtan tuwılǵan – ruwx boladı. 7Saǵan: «Qaytadan tuwılıwıń kerek», – degenime hayran qalma. 8Samal qálegen jerinde esedi, onıń dawısın esiteseń, biraq qayaqtan kelip, qayaqqa ketetuǵının bilmeyseń. Muxaddes Ruwxtan tuwılǵan hár bir adam da usınday.

9Nikodim Iysadan:

– Bul qalay bolıwı múmkin? – dep soradı.

10Iysa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Sen Izraildıń ustazı bola tura, usılardı bilmeyseń be? 11Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: bizler bilgenimizdi sóyleymiz, kórgenimiz haqqında gúwalıq beremiz. Al sizler bizlerdiń gúwalıǵımızdı qabıl etpey atırsızlar. 12Sizlerge jerdegi nárseler haqqında aytqanımda isenbeseńler, aspandaǵı nárseler haqqında aytsam, qalay isenesizler? 13Aspannan kelgen Adam Ulınan basqa hesh kim aspanǵa shıqqan emes+. 14Muwsanıń shólde jılandı joqarı kótergeni sıyaqlı[*], Adam Ulı da joqarı kóteriliwi tiyis+. 15Sonlıqtan Oǵan isengen hár bir adam[*] máńgilik ómirge iye boladı.

16Quday bul dúnyanı sonshelli súygenlikten, Óziniń jalǵız Ulın berdi. Onıń Ulına isengen hár bir adam nabıt bolmay, máńgilik ómirge iye boladı+. 17Quday Ulın bul dúnyanı húkim etiw ushın emes, al dúnyanı Ol arqalı qutqarıw ushın jiberdi+. 18Oǵan isengen adam húkim etilmeydi. Al isenbegen adam álle qashan húkim etilgen, óytkeni ol Qudaydıń jalǵız Ulınıń atına isenbedi+. 19Húkim mınadan ibarat: dúnyaǵa nur keldi, biraq adamlardıń isleri jaman bolǵanlıqtan, olar nurǵa qaraǵanda qarańǵılıqtı jaqsı kórdi+. 20Jamanlıq islewshi hár bir adam nurdı jek kóredi hám isleri áshkara bolmawı ushın, nurǵa kelmeydi+. 21Biraq haq is islewshi adam isleriniń Quday aldında islengeni kórinsin dep, nurǵa keledi.

Iysa hám Yaqıya

22Bunnan soń, Iysa shákirtleri menen Yahudiyaǵa keldi. Bir neshe waqıt olar menen birge sol jerde qalıp, adamlardı shomıldırdı+. 23Yaqıya da Salimniń qasındaǵı Aynonda shomıldırıp júrdi, sebebi ol jerde suw mol edi. Adamlar kelip, shomıldırılatuǵın edi. 24Óytkeni Yaqıya ele qamalmaǵan edi+. 25Sonda Yaqıyanıń shákirtleri menen bir yahudiy arasında diniy ádet boyınsha tazalanıw haqqında tartıs payda boldı+. 26Olar Yaqıyaǵa kelip:

– Ustaz, Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasında seniń menen birge bolǵan, sen gúwalıq bergen Adam bar-ǵo, Sol shomıldırıp júripti. Hámme adam Oǵan barmaqta, – dedi+.

27Yaqıya bılay dep juwap berdi:

– Qudaydan berilmese, adam ózine hesh nárse ala almaydı+. 28«Men Masiyx emespen, men tek Onıń aldınan jiberilgenmen», – dep aytqanıma sizler gúwasızlar+. 29Kelinshek kimge tiyisli bolsa, sol kúyew boladı. Biraq kúyewdi tıńlap turǵan dostı onıń dawısın esitip, qattı quwanadı. Men de sonday quwanıshqa toldım+. 30Onıń ullılanıwı, al meniń páseyiwim tiyis.

31Joqarıdan kelgen hámmeden ullı. Jerden bolǵan jerge tiyisli hám jerdegi nárseler haqqında sóyleydi. Al aspannan kelgen hámmeden ullı. 32Ol kórgeni hám esitkeni haqqında gúwalıq beredi, biraq gúwalıǵın hesh kim qabıl etpeydi. 33Onıń gúwalıǵın qabıl etken Qudaydıń haq ekenin tastıyıqlaydı+. 34Quday tárepinen jiberilgen Qudaydıń sózlerin sóyleydi. Sebebi Quday Ruwxın ólshewsiz beredi. 35Áke Óz Ulın súyedi hám hámme nárseni Onıń qolına tapsırǵan+. 36Ulǵa isengen adam máńgilik ómirge iye boladı. Uldı tıńlamaǵan adam ómir kórmeydi, al Qudaydıń ǵázebi onıń ústinde qaladı+.

4

Iysa hám samariyalı hayal

41-3Pariseyler Iysanıń Yaqıyaǵa qaraǵanda kóp shákirt arttırıp, olardı shomıldırıp júrgenin esitti. Haqıyqatında Iysanıń Ózi emes, al shákirtleri shomıldıratuǵın edi. Iysa bunı bilgende Yahudiyadan shıǵıp, jáne Galilaǵa ketti++.

4Baratırıp, Samariya arqalı ótiwi kerek edi+. 5Solay etip, Ol Samariyanıń Sixar dep atalǵan qalasına keldi. Bul qala Yaqıptıń óz balası Yusupke bergen jerine jaqın edi+. 6Sol jerde Yaqıptıń qudıǵı da bar edi. Iysa jol júrip sharshaǵanlıqtan, qudıqtıń qasında otırdı. Saat on ekiler shamasında edi.

7Sol waqıtta samariyalı bir hayal suw alıwǵa keldi. Iysa oǵan:

– Maǵan ishiwge suw ber, – dedi.

8Al Iysanıń shákirtleri azıq-awqat satıp alıw ushın qalaǵa ketken edi.

9Samariyalı hayal:

– Sen yahudiyseń, al men samariyalı hayalman. Qalay mennen suw sorap tursań? – dedi.

Óytkeni yahudiyler samariyalılar menen qarım-qatnas jasamaydı.

10Iysa hayalǵa:

– Eger sen Qudaydıń sıyın hám «Maǵan ishiwge suw ber», – dep aytıp turǵannıń kim ekenin bilgenińde, seniń óziń Onnan sorar ediń, Ol saǵan tiri suw berer edi, – dep juwap berdi+.

11– Mırza! Sende suw alatuǵın hesh nárse joq-ǵo, qudıq bolsa tereń. Sen tiri suwdı qayaqtan alasań? 12Sen bul qudıqtı bizlerge bergen, ózi de, balaları da, malları da onnan suw ishken, babamız Yaqıptan ullımısań? – dedi hayal.

13Iysa hayalǵa bılay dep juwap berdi:

– Bul suwdan ishken hár bir adam jáne shólleydi. 14Biraq Men beretuǵın suwdan ishken hár bir adam máńgige shóllemeydi. Kerisinshe, Men beretuǵın suw onıń ishinde máńgilik ómir beretuǵın tiri bulaqqa aylanadı+.

15Hayal Iysaǵa:

– Mırza, endi shóllemewim ushın hám suw alıwǵa bul jerge kelmewim ushın, usı suwdan maǵan ber, – dedi.

16– Barıp, kúyewińdi bul jerge shaqırıp kel, – dedi Iysa.

17Hayal Oǵan:

– Meniń kúyewim joq, – dep juwap berdi.

– Kúyewim joq dep, sen durıs ayttıń. 18Seniń bes kúyewiń boldı. Házir birge jasap atırǵan adamıń da kúyewiń emes. Bunı sen durıs ayttıń, – dedi Iysa.

19Hayal Oǵan:

– Mırza, Seniń payǵambar ekenińe kózim jetip tur+. 20Ata-babalarımız bul tawda sıyındı, biraq sizler: «Sıyınıwǵa tiyisli jer Erusalimde», – deysizler, – dedi+.

21Iysa oǵan bılay dedi:

– Hayal, Maǵan isen, Quday Ákege bul tawda da, Erusalimde de sıyınbaytuǵın waqıt kiyatır. 22Sizler bilmeytuǵınıńızǵa sıyınasızlar, al bizler biletuǵınımızǵa sıyınamız. Sebebi qutqarılıw yahudiylerden+. 23Biraq, haqıyqıy sıyınıwshılardıń Quday Ákege ruwx hám haqıyqatlıq penen sıyınatuǵın waqtı keledi. Áne, sol waqıt házir keldi. Quday Áke de Ózine usılay sıyınatuǵınlardı izlep atır+. 24Quday – Ruwx, Oǵan sıyınatuǵınlar da ruwx hám haqıyqatlıq penen sıyınıwı tiyis+.

25Hayal Iysaǵa:

– Masiyxtıń keletuǵının bilemen. Ol kelgende, bizlerge hámmesin bildiredi, – dedi. Masiyx «maylanǵan» degendi bildiredi+.

26Iysa oǵan:

– Seniń menen sóylesip turǵan Men – Solman, – dedi+.

27Sol waqıtta Iysanıń shákirtleri keldi hám Onıń bir hayal menen sóylesip turǵanın kórip, hayran qalıstı. Biraq olardıń hesh qaysısı: «Sen onnan ne sorap tursań?» yamasa «Onıń menen nege sóylesip tursań?» – dep soramadı.

28Sonda hayal gúzesin qaldırıp, qalaǵa ketti hám adamlarǵa:

29– Kelińler, maǵan islegen islerimniń hámmesin aytıp bergen Adamdı kórińler. Ol Masiyx emes pe eken? – dedi.

30Adamlar qaladan shıǵıp, Iysaǵa qaray júrdi.

31Sonıń arasında shákirtleri Iysadan ótinip:

– Ustaz, awqat je! – dedi.

32Biraq Iysa olarǵa:

– Mende sizler bilmeytuǵın awqat bar, – dedi.

33Shákirtler bir-birine:

– Múmkin, birew Oǵan awqat ákelgen shıǵar? – desti.

34Biraq Iysa olarǵa bılay dedi:

– Meniń awqatım – Meni Jibergenniń erkin orınlaw hám Onıń isin tamamlaw+. 35Sizler: «Jıyın-terimge ele tórt ay bar», – dep aytpaysızlar ma? Biraq, sizlerge aytatuǵınım: kózlerińizdi ashıp, eginzarǵa qarańlar. Olar pisip jetilisip, jıyın-terimge tayar tur+. 36Oraqshı óz haqın aladı hám máńgilik ómir ushın zúráát jıynaydı. Solay etip, ekken de, orǵan da birge quwanadı+. 37«Birewi egedi, basqası oradı», – degen naqıl usıǵan tuwrı keledi. 38Men sizlerdi ózlerińiz miynet etpegen zúráátti orıwǵa jiberdim. Basqalar miynet etken edi, al sizler olardıń miynetiniń zúráátin aldıńlar.

Samariyalılardıń Iysaǵa iseniwi

39«Ol maǵan islegen islerimniń hámmesin aytıp berdi», – degen hayaldıń gúwalıǵı sebepli, sol qaladaǵı samariyalılardıń kóbisi Iysaǵa isendi. 40Sonlıqtan samariyalılar Iysaǵa kelip, ózleri menen qalıwdı ótindi. Ol sol jerde eki kún qaldı. 41Iysanıń sózin esitip, jáne de kóbirek adamlar isendi.

42Olar hayalǵa:

– Bizler endi seniń sózleriń sebepli emes, al Onıń sózlerin ózlerimiz esitip, Onıń haqıyqattan da dúnyanıń Qutqarıwshısı ekenin bilgenimiz sebepli isenemiz, – dedi+.

Iysanıń patsha xızmetkeriniń ulına shıpa beriwi

(Mat 8:5-13; Luk 7:1-10)

43Eki kún ótkennen soń, Iysa sol jerden shıǵıp, Galilaǵa ketti. 44Iysanıń Ózi: «Payǵambar óz watanında qádirsiz», – dep aytqan edi+. 45Ol Galilaǵa kelgende, galilalılar Onı jıllı júzlilik penen qabıl aldı. Óytkeni olar da Erusalimdegi Qutqarılıw bayramına barıp, Iysanıń sol jerde islegen barlıq islerin kórgen edi+.

46Iysa jáne Ózi suwdı sharapqa aylandırǵan Galilanıń Kana qalasına keldi. Sol jerde patshanıń bir xızmetkeri bolıp, onıń ulı Kaparnahumda awırıp atırǵan edi+. 47Ol Iysanıń Yahudiyadan Galilaǵa kelgenin esitip, Oǵan bardı. Kelip, ólim tóseginde jatırǵan ulına shıpa beriwdi Iysadan ótindi.

48Iysa oǵan:

– Sizler káramatlı belgilerdi hám tań qalarlıq nárselerdi kórmegenshe isenbeysizler! – dedi+.

49Patsha xızmetkeri Iysaǵa:

– Mırza, ulım ólip qalmastan burın kele gór! – dedi.

50Iysa oǵan:

– Bar, ulıń jasaydı, – dedi.

Ol adam Iysanıń sózine isenip, ketti. 51Jolda kiyatırǵanda onı xızmetshileri qarsı alıp, oǵan balasınıń tiri qalǵanın ayttı. 52Ol xızmetshilerinen balasınıń awhalınıń saat neshede jeńilleskenin soraǵanda, olar:

– Keshe túski saat birde ıssılıǵı tústi, – dedi.

53Sonda balanıń ákesi bunıń: «Ulıń jasaydı», – dep Iysa aytqan waqıtta bolǵanın bilip, onıń ózi hám shańaraǵındaǵılardıń hámmesi isendi+.

54Bul – Iysanıń Yahudiyadan Galilaǵa kelgennen soń islegen ekinshi káramatlı belgisi edi+.

5

Háwizdegi láńniń shıpa tabıwı

5^1Bunnan soń, yahudiylerdiń bir bayramı bolıp, Iysa Erusalimge ketti. 2Erusalimdegi Qoy dárwazası qasında evreyshe Beytzata dep atalǵan bes aywanlı bir háwiz bar edi+. 3-4Bul jerde soqır, aqsaq hám láń bolǵan júdá kóp kesel adamlar jatatuǵın edi[*]. 5Sol jerde otız segiz jıldan beri kesel bolǵan bir adam bar edi. 6Iysa onıń jatırǵanın kórgende, uzaq waqıttan beri usı awhalda ekenin bilip, onnan:

– Táwir bolıwdı qáleyseń be? – dep soradı.

7Kesel adam Oǵan:

– Mırza, suw qozǵalǵanda, meni háwizge túsiretuǵın hesh kimim joq. Men baraman degenshe, basqa adam mennen burın túsip aladı, – dedi.

8Iysa oǵan:

– Ornıńnan tur, tósegińdi al da, júr, – dedi+.

9Ol adam sol waqıtta-aq shıpa taptı hám tósegin alıp júrip ketti. Bul Shabbat kúni edi. 10Sonlıqtan yahudiy basshıları shıpa tapqan adamǵa:

– Búgin Shabbat kúni-ǵo, tósegińdi alıp júriwge bolmaydı, – dedi+.

11Biraq, sol adam olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Maǵan shıpa bergen Adam: «Tósegińdi al da, júr», – dedi.

12– Saǵan: «Tósegińdi al da, júr», – degen Adam kim? – dep soradı olar.

13Al shıpa tapqan adam Onıń kim ekenin bilmeytuǵın edi. Sebebi Iysa sol jerdegi xalıqtıń arasında kórinbey qalǵan edi.

14Sońınan Iysa sol adamdı Ibadatxanada ushıratıp qaldı hám oǵan:

– Mine, sen shıpa taptıń. Saǵan ele de jamanıraq nárse bolmawı ushın, bunnan bılay gúna isleme, – dedi.

15Sol adam barıp, ózine shıpa bergen Adamnıń Iysa ekenin yahudiy basshılarına aytıp berdi.

16Bunday islerdi Shabbat kúni islegeni ushın, yahudiy basshıları Iysanı quwdalay[*] basladı+. 17Biraq Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Ákem[*] usı kúnge deyin miynet etip kiyatır, Men de miynet etip atırman.

18Sol sebepli yahudiy basshıları Onı óltiriw ushın jáne de kóbirek háreket etti. Óytkeni Ol tek Shabbat kúnin buzıp ǵana qoymay, Qudaydı Ákem dep, Ózin Qudayǵa teńlestirgen edi+.

Quday Ulınıń biyligi

19Iysa yahudiylerge bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Ul Ákeniń qılǵan islerin kórmegenshe, Ózliginen hesh nárse isley almaydı. Áke neni islese, Ulı da sonı isleydi. 20Sebebi Áke Ulın súyedi hám islegenleriniń hámmesin Oǵan kórsetedi. Sizlerdi hayran qaldıratuǵın bulardan da ullıraq islerdi Oǵan kórsetedi+. 21Ákeniń ólilerdi tiriltip, olarǵa ómir bergeni sıyaqlı, Ulı da qálegen adamına ómir beredi+. 22Áke hesh kimdi húkim qılmaydı, Ol pútkil húkimdi Ulına tapsırǵan+. 23Solay etip, hámme adam Ákeni húrmet etkeni sıyaqlı, Uldı da húrmet etsin. Uldı húrmet etpegen Onı jibergen Ákeni de húrmet etpegen boladı+.

24Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Meniń sózlerimdi tıńlap, Meni Jibergenge isengen adamda máńgilik ómir bar. Ol húkim etilmey, ólimnen ómirge ótti+. 25Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: ólilerdiń Qudaydıń Ulınıń dawısın esitetuǵın waqtı keledi hám ol házir keldi de. Onıń dawısın esitkenler tiriledi+. 26Óytkeni Ákeniń Ózi ómirdiń tiykarı bolǵanı sıyaqlı, Uldıń Ózine de ómirdiń tiykarı bolıwdı inam etti+. 27Oǵan húkim etiw biyligin de berdi. Sebebi Ol – Adam Ulı.+

28Buǵan hayran qalmańlar. Qábirdegilerdiń hámmesiniń Onıń dawısın esitetuǵın waqtı kiyatır+. 29Olar qábirlerden shıǵadı. Jaqsılıq qılǵanlar jasaw ushın, jamanlıq qılǵanlar húkim etiliw ushın qayta tiriledi+. 30Men Ózligimnen hesh nárse isley almayman. Qalay esitsem, solay húkim qılaman hám Meniń húkimim ádil. Óytkeni Men Óz erkimdi emes, al Meni jibergen Ákemniń erkin orınlayman+.

31Eger Men Ózim tuwralı Ózim gúwalıq bersem, gúwalıǵım haqıyqıy bolmaydı+. 32Biraq Men tuwralı gúwalıq beriwshi basqa Birew bar, Onıń Men tuwralı berip atırǵan gúwalıǵınıń haqıyqat ekenin bilemen.

33Sizler Yaqıyaǵa adamlardı jiberdińler, ol haqıyqat haqqında gúwalıq berdi+. 34Men adamnıń gúwalıǵına mútáj bolmasam da, bulardı sizlerdiń qutqarılıwıńız ushın aytıp atırman. 35Yaqıya – janıp, nur shashıp turǵan shıra edi. Sizler onıń nurında az waqıt quwanıwdı qáledińler+.

36Biraq Mende Yaqıyanikinen ullıraq gúwalıq bar. Sebebi Ákemniń Maǵan orınlawım ushın tapsırǵan isleri, usı islep atırǵan islerimniń ózi Meni Ákemniń jibergeni haqqında gúwalıq berip atır+. 37Meni jibergen Ákemniń Ózi Men tuwralı gúwalıq berip tur. Sizler hesh qashan Onıń dawısın da esitpegensizler, júzin de kórmegensizler. 38Onıń sózleri de sizlerde jaylaspaydı, óytkeni sizler Onıń Jibergenine isenbey atırsızlar. 39Sizler Muxaddes Jazıwlardı izertleysizler, sebebi olar arqalı máńgilik ómirge iye bolamız, dep oylaysızlar. Al olar Men tuwralı gúwalıq beredi+. 40Biraq sizler máńgilik ómirge iye bolıw ushın, Maǵan keliwdi qálemeysizler.

41Men adamlardan maqtaw qabıl qılmayman+. 42Biraq sizlerdi bilemen, júregińizde Qudayǵa degen súyispenshilik joq. 43Men Ákemniń atınan kelsem de, Meni qabıl etpey atırsızlar. Eger basqa birew óz atı menen kelse, onı qabıl etesizler+. 44Sizler bir-birińizden maqtaw esitiwdi jaqsı kóresizler, biraq jalǵız Qudaydıń maqtawına erisiwge umtılmaysızlar. Olay bolsa, Maǵan qalay isene alasızlar+?

45Meni Ákemniń aldında sizlerdi ayıplaydı, dep oylamańlar. Sizlerdi ayıplawshı ózlerińiz úmit etetuǵın Muwsa boladı. 46Muwsaǵa isengenińizde, Maǵan da isener edińler. Óytkeni ol Men tuwralı jazǵan edi+. 47Biraq Muwsanıń Jazıwlarına isenbeseńler, Meniń sózlerime qalay isenesizler?

6

Iysanıń bes mıń adamdı toyǵızıwı

(Mat 14:13-21; Mrk 6:30-44; Luk 9:10-17)

6^1•Bunnan soń, Iysa Galila, yaǵnıy Tiberiya kóliniń arǵı jaǵasına ótti. 2Onıń awırıwlarǵa shıpa beriw arqalı islegen káramatlı belgilerin kórgenlikten, kóp xalıq izine erdi. 3Iysa tawǵa shıǵıp, shákirtleri menen birge sol jerde otırdı. 4Yahudiylerdiń Qutqarılıw bayramı jaqınlap qalǵan edi+.

5Iysa basın kóterip, Ózine qaray kóp xalıqtıń kiyatırǵanın kórip, Filipten:

– Bul adamlardı awqatlandırıw ushın nandı qayaqtan satıp alamız? – dep soradı+.

6Iysa bul gápti onı sınaw ushın ayttı. Sebebi Ol ne isleyjaq ekenin Ózi biletuǵın edi.

7Filip Oǵan:

– Olardıń hár birine az-maz bersek te, eki júz dinarlıq[*] nan jetpeydi, – dep juwap berdi.

8Shákirtlerinen biri, Shimon Petrdiń tuwısqanı Andrey Iysaǵa:+

9– Bul jerde bir balada bes arpa nanı menen eki balıq bar. Biraq usınshama adam ushın bular ne boladı? – dedi.

10Iysa:

– Xalıqtı jerge otırǵızıńlar, – dedi.

Ol jerde shóp kóp bolǵanlıqtan, bes mıńǵa shamalas er adam jerge jambasladı. 11Sonda Iysa nanlardı alıp, Qudayǵa shúkirlik etti de, otırǵanlarǵa úlestirip berdi[*]. Sol sıyaqlı, olarǵa balıqlardı da qálegeninshe bólip berdi+.

12Hámme jep toyǵanda, Iysa shákirtlerine:

– Awısqan bóleklerin jıynap alıńlar, hesh nárse zaya bolmasın, – dedi.

13Solay etip, shákirtler adamlar jegen bes arpa nanınan awısqan bóleklerdi jıynap, úlken on eki sebet toltırdı.

14Xalıq Iysa islegen káramatlı belgini kórip:

– Haqıyqattan da, Bul dúnyaǵa keletuǵın payǵambar eken, – desti+.

15Iysa olardıń kelip, Ózin patsha qılıw ushın zorlıq penen uslayjaq ekenin bilgende, jáne jalǵız Ózi tawǵa shıǵıp ketti.

Iysanıń suwdıń ústi menen júriwi

(Mat 14:22-33; Mrk 6:45-52)

16•Kesh bolǵanda, Iysanıń shákirtleri kólge bardı. 17Olar bir qayıqqa minip, kóldiń arǵı jaǵasındaǵı Kaparnahumǵa qaray jol aldı. Qarańǵı tússe de, Iysa ele olardıń qasına kelmegen edi. 18Kúshli samal esip, kól tolqınlana basladı. 19Shákirtler bes-altı shaqırımday júzgennen soń, kóldiń ústi menen júrip, qayıqqa jaqınlasıp kiyatırǵan Iysanı kórip, qorqıp qalıstı. 20Biraq Iysa olarǵa:

– Bul – Men, qorqpańlar! – dedi.

21Sonda olar Iysanı qayıqqa mindirmekshi boldı. Qayıq sol waqıtta-aq olar baratırǵan jaǵaǵa kelip toqtadı.

22Erteńine kóldiń arǵı jaǵasında qalǵan xalıq ol jerde tek bir qayıq bolǵanın, Iysanıń Ózi shákirtleri menen birge bul qayıqqa minbegenin, al tek shákirtleriniń ózleri ketkenin bildi. 23Sonda Iyemiz shúkirlik etip bergen nandı xalıq jegen jerdiń jaqınına Tiberiyadan bir neshe qayıqlar keldi. 24Iysanıń da, shákirtleriniń de ol jerde joq ekenin kórgen xalıq qayıqlarǵa mindi hám Iysanı izlep, Kaparnahumǵa ketti.

Iysa – ómir nanı

25Olar Iysanı kóldiń arǵı jaǵasınan tawıp, Onnan:

– Ustaz, Sen bul jerge qashan keldiń? – dep soradı.

26Iysa olarǵa juwap berip:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: sizler Meni káramatlı belgiler kórgenińiz ushın emes, al nan jep toyǵanıńız ushın izlep atırsızlar. 27Sizler ótkinshi azıq ushın emes, al máńgilik ómirge jeteleytuǵın azıq ushın miynet etińler. Onı sizlerge Adam Ulı beredi. Óytkeni Quday Áke Oǵan Óz mórin basıp, biylik berdi, – dedi+.

28Olar Iysadan:

– Qudayǵa unaytuǵın islerdi islewimiz ushın ne qılıwımız kerek? – dep soradı.

29– Qudayǵa unaytuǵın is – Onıń Jibergenine iseniw, – dep juwap berdi Iysa+.

30Olar Iysaǵa:

– Bizler kórip, Saǵan iseniwimiz ushın, qanday káramatlı belgi kórsetejaqsań? Ne isleyjaqsań+? 31«Jew ushın olarǵa aspannan nan berdi»[*], – dep jazılǵanınday, ata-babalarımız shólde manna[*] jegen, – dedi+.

32Iysa olarǵa:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: sizlerge aspannan nan bergen Muwsa emes, al aspannan haqıyqıy nandı sizlerge berip turǵan – Meniń Ákem. 33Sebebi Qudaydıń nanı aspannan kelip, dúnyaǵa ómir beredi, – dedi.

34Xalıq Iysaǵa:

– Mırza, bizlerge bunday nandı hámme waqıt berip tur, – dedi+.

35Iysa olarǵa bılay dedi:

– Men – ómir nanıman. Maǵan kelgen adam hesh qashan ash bolmaydı hám Maǵan isengen adam hesh qashan shóllemeydi+. 36Biraq Men sizlerge: «Meni kórdińler, sonda da Maǵan ele isenbey atırsızlar», – dedim. 37Ákemniń Maǵan bergenleriniń hámmesi Maǵan keledi. Maǵan kelgenlerdi hesh qashan quwıp shıǵarmayman+. 38Óytkeni Men Óz erkimdi emes, al Meni Jibergenniń erkin orınlaw ushın aspannan keldim+. 39Onıń Maǵan bergenleriniń hesh birin joytpawım, al aqırǵı kúnde hámmesin tiriltiwim – bul Meni Jibergenniń erki+. 40Ákemniń erki – Onıń Ulın kórip, Oǵan isengen hár bir adamnıń máńgilik ómirge iye bolıwı. Men onı aqırǵı kúni tiriltemen+.

41Sonda: «Men aspannan kelgen nanman», – degeni ushın, yahudiyler Iysaǵa narazılıq bildire basladı.

42– Bul – Yusuptiń ulı Iysa emes pe? Bizler Onıń ata-anasın tanıymız-ǵo. Endi qalay Ol: «Aspannan keldim», – dep aytıp otır? – desti olar+.

43Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Óz ara narazı bolmańlar. 44Eger Meni Jibergen Ákem alıp kelmese, hesh kim Maǵan kele almaydı, al Maǵan kelgendi aqırǵı kúni tiriltemen+. 45Payǵambarlardıń Jazıwlarında: «Hámmesi Qudaydan tálim aladı»[*], – dep jazılǵan. Ákemnen esitip, Onnan úyrengen hár bir adam Maǵan keledi+. 46Qudaydan Kelgennen basqa hesh kim Ákeni kórgen emes, Ákeni tek ǵana Ol kórgen+. 47Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: isengen adam máńgilik ómirge iye. 48Men – ómir nanıman. 49Ata-babalarıńız shólde manna jese de, ólip ketti. 50Bul jerde aspannan kelgen bir nan bar, onı jegen adam ólmeydi. 51Men – aspannan kelgen tiri nanman. Eger kim de kim bul nandı jese, máńgi jasaydı. Dúnyaǵa ómir beriw ushın, Men beretuǵın bul nan – Óz denem+.

52Sonda yahudiyler:

– Ol qalay bizlerge Óz denesin jewge bere aladı? – dep óz ara tartısa basladı.

53Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Adam Ulınıń denesin jep, qanın ishpeseńler, sizlerde ómir bolmaydı+. 54Meniń denemdi jep, qanımdı ishken adamda máńgilik ómir bar hám Men onı aqırǵı kúni tiriltemen. 55Sebebi Meniń denem – haqıyqıy azıq, qanım – haqıyqıy ishimlik. 56Denemdi jep, qanımdı ishken adam Mende jasaydı, Men onda jasayman+. 57Meni tiri Ákem jibergendey hám Meniń Ákem arqalı jasap atırǵanımday, Meniń denemdi jegen adam da Men arqalı jasaydı. 58Aspannan túsken nan, mine – usı. Bul nan ata-babalarıńız jegen mannaǵa uqsamaydı. Olar ólip ketti, al bul nandı jegen adam máńgi jasaydı.

59Iysa bul sózlerdi Kaparnahumdaǵı májilisxanada tálim bergende ayttı.

Máńgilik ómir sózleri

60Shákirtleriniń kóbisi bunı esitip:

– Qanday qıyın sózler! Bunı kim qabıllay aladı? – dedi.

61Shákirtleriniń buǵan narazı bolǵanın bilip, Iysa bılay dedi:

– Bul sózler iseniwińizge tosqınlıq qılıp atır ma? 62Eger Adam Ulınıń burın bolǵan jerine kóterilgenin kórseńiz she+? 63Ruwx ómir beredi, al dene payda keltirmeydi. Sizlerge aytqan sózlerim ruwx hám ómir+. 64Biraq arańızda isenbeytuǵınlar bar.

Óytkeni Iysa kimlerdiń isenbeytuǵının hám kimniń Ózine satqınlıq isleytuǵının burınnan-aq biletuǵın edi+. 65Iysa jáne:

– «Ákem jol qoymasa, hesh kim Maǵan kele almaydı», – dep sol sebepli aytqan edim, – dedi.

66Sol waqıttan baslap, Iysanıń shákirtleriniń kóbisi ketip qalıp, endi Onıń menen júrmeytuǵın boldı.

67Sonda Iysa on eki shákirtinen:

– Sizler de ketpekshimisiz? – dep soradı.

68Shimon Petr juwap berip:

– Iyem, bizler kimge baramız? Sende máńgilik ómir sózleri bar. 69Bizler Seniń Qudaydıń Muxaddesi[*] ekenińe isenemiz hám bunı bilemiz, – dedi+.

70Iysa olarǵa:

– Sizlerdi, on ekini tańlap alǵan Ózim emes pe? Biraq arańızdaǵı birińiz – shaytan, – dedi+.

71Ol Shimon ulı Yahuda Isqariot haqqında aytqan edi. Sebebi Yahuda on ekiniń biri bolsa da, keyin Iysaǵa satqınlıq isledi+.

7

Iysa hám Onıń inileri

7^1Sońınan Iysa Galila boylap júrdi, óytkeni yahudiy basshıları Onı óltirmekshi bolǵanlıqtan, Ol Yahudiyada júriwdi qálemedi+. 2Yahudiylerdiń Qos bayramı jaqınlap qalǵan edi+. 3Sonda Iysanıń inileri Oǵan:

– Bul jerden ketip, Yahudiyaǵa bar. Seniń islep atırǵan islerińdi shákirtleriń de kórsin+. 4Sebebi ózin ashıq tanıtpaqshı bolǵan adam jasırın is islemeydi. Eger Sen usınday isler islep atırǵan bolsań, Ózińdi dúnyaǵa kórset, – dedi.

5Óytkeni Oǵan, hátte, inileri de isenbeytuǵın edi.

6Iysa olarǵa:

– Men ushın ılayıqlı waqıt ele kelmedi. Al sizler ushın hár qanday waqıt qolaylı+. 7Dúnya sizlerdi jek kóre almaydı, biraq Meni jek kóredi. Sebebi Men onıń isleriniń jaman ekenligi haqqında gúwalıq berip júrmen+. 8Sizler bayramǵa barıńlar. Men házirshe bul bayramǵa barmayman, óytkeni Meniń waqtım ele tolmadı, – dedi.

9Iysa olarǵa usılardı aytıp, Galilada qaldı.

Iysa Erusalimdegi bayramda

10Biraq inileri bayramǵa ketkennen soń, Iysanıń Ózi de bardı. Ashıq túrde emes, al jasırın bardı. 11Yahudiy basshıları Iysanı bayramda izlep: «Ol qayaqta?» – dep soradı.

12Xalıq arasında Ol haqqında kóp sıbırlı sózler boldı. Birewler: «Ol jaqsı Adam», – dese, basqalar: «Yaq, Ol xalıqtı joldan azǵırıp atır», – dedi. 13Biraq yahudiy basshılarınan qorqqanlıqtan, hesh kim Ol haqqında ashıq sóyley almaytuǵın edi+.

14Bayramnıń yarımı ótkende Iysa Ibadatxanaǵa kirip, tálim bere basladı. 15Yahudiy basshıları:

– Bul Adam hesh oqımaǵan bolsa da, usınshama bilimdi qayaqtan alǵan? – dep tań qalıstı.

16Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Meniń tálimatım Ózimdiki emes, al Meni Jibergendiki+. 17Kim de kim Qudaydıń erkin orınlaǵısı kelse, bul tálimattıń Qudaydan ba yamasa Men Ózligimnen aytıp atırman ba, bilip aladı. 18Óz atınan sóylewshi ózine ullılıq izleydi, al Ózin Jibergenniń ullılıǵın izlewshi – haqıyqatshıl, Onda jalǵan joq+. 19Muwsa sizlerge Muxaddes Nızamdı bermedi me? Biraq hesh birińiz de Muxaddes Nızamdı orınlamaysızlar. Meni ne ushın óltirmekshisizler+?

20Xalıq:

– Seni jin urǵan ba? Kim Seni óltirmekshi? – dedi+.

21Iysa sózin dawam etip, olarǵa bılay dedi:

– Men bir is isledim, hámmeńiz buǵan hayran qalıp atırsızlar. 22Muwsa sizlerge súnnetti buyırǵanlıqtan, sizler Shabbat kúninde de balanı súnnet etesizler. Biraq haqıyqatında, súnnet Muwsadan emes, al onnan da aldınǵı ata-babalarıńızdan qalǵan[*]. 23Muwsanıń Nızamı buzılmasın dep, bala Shabbat kúni bolsa da súnnet qılınadı eken, nege sizler Maǵan Shabbat kúni bir adamǵa tolıq shıpa berdiń, dep ashıwlanasızlar+? 24Sırtqı kóriniske qarap húkim etpeńler, al ádillik penen húkim shıǵarıńlar+.

Iysa – Masiyx pa?

25Sonda ayırım erusalimliler:

– Óltirmekshi bolıp atırǵanı usı Adam emes pe? 26Mine, Ol ashıq sóylep tur, al olar Oǵan hesh nárse dep atırǵan joq. Múmkin, basshılar Onıń Masiyx ekenin haqıyqattan da tán alǵan shıǵar? 27Biraq bizler bul Adamnıń qayaqtan kelgenin bilemiz. Al Masiyx kelgende, Onıń qayaqtan kelgenin hesh kim bilmeydi, – desti+.

28Sol waqıtta Ibadatxanada tálim berip turǵan Iysa bálent dawıs penen bılay dedi:

– Sizler Meni hám Meniń qayaqtan ekenimdi bilesizler. Men Óz-Ózimnen kelgenim joq. Meni Jibergen Haq, sizler Onı bilmeysizler. 29Biraq Men Onı bilemen, sebebi Men Onnan keldim, Meni Ol jiberdi+.

30Sonda olar Iysanı uslawǵa tırıstı, biraq hesh kim Oǵan qol tiygizbedi. Óytkeni Onıń waqtı ele kelmegen edi+. 31Al xalıq arasında kóp adamlar Oǵan isenip:

– Masiyx kelgende, bul Adamnan da kóbirek káramatlı belgiler isler me eken? – dedi+.

32Pariseyler Iysa haqqında xalıq arasındaǵı bul sózlerdi esitti. Sonlıqtan olar hám bas ruwxaniyler Iysanı uslaw ushın saqshılardı jiberdi.

33Iysa bılay dedi:

– Men sizler menen birge az waqıt bolaman, sońınan Meni Jibergenge qaytıp baraman+. 34Meni izleysizler, biraq tappaysızlar. Men bolatuǵın jerge sizler kele almaysızlar+.

35Sonda yahudiy basshıları óz ara:

– Bul Adam bizler taba almaytuǵınday qayaqqa barmaqshı? Ol grekler arasına tarqalıp ketken yahudiylerge barıp, greklerge tálim bermekshi me? 36«Meni izleysizler, biraq tappaysızlar. Men bolatuǵın jerge sizler kele almaysızlar», – degen sózler neni ańlatadı eken? – desti.

Tiri suw

37Bayramnıń sońǵı, ullı kúninde Iysa ornınan turıp, bálent dawıs penen bılay dedi:

– Kim de kim shóllese, Maǵan kelip ishsin+. 38Muxaddes Jazıwda aytılǵanday, Maǵan isengen adamnıń ishinen tiri suw dárya bolıp aǵadı+.

39Iysa bunday dep, Ózine isenetuǵınlar alatuǵın Muxaddes Ruwx haqqında aytqan edi. Sebebi Ol ele ullılıqqa erispegenlikten, olarǵa Muxaddes Ruwx ele berilmegen edi+.

40Xalıq arasınan ayırımlar bul sózlerdi esitip:

– Bul – haqıyqattan da Payǵambar, – dedi+.

41Basqaları: «Bul – Masiyx», – dedi.

Al geybirewleri: «Yaq, Masiyx Galiladan keletuǵın ba edi? 42Muxaddes Jazıwda Masiyx Dawıttıń urpaǵınan bolıp, Dawıttıń ana jurtı Beytlehem awılınan keletuǵını[*] jazılǵan emes pe?» – dedi+.

43Solay etip, Iysa sebepli xalıq arasında bóliniw payda boldı+. 44Olardıń geybirewleri Onı uslamaqshı boldı, biraq hesh kim Oǵan qol tiygizbedi.

Yahudiy basshılarınıń Iysaǵa isenbewi

45Saqshılar qaytıp kelgende, bas ruwxaniyler menen pariseyler olardan:

– Nege Onı alıp kelmedińler? – dep soradı.

46Saqshılar juwap berip:

– Hesh kim hesh qashan bul Adam sıyaqlı sóylegen emes, – dedi.

47Pariseyler olarǵa:

– Sizler de aldandıńız ba? 48Basshılardan yamasa pariseylerden Oǵan isengen adam boldı ma, sirá+? 49Biraq, Muxaddes Nızamdı bilmeytuǵın bul xalıq nálet etilgen, – dedi.

50Olardıń biri, burın Iysaǵa kelgen Nikodim atlı adam olarǵa:+

51– Nızamımız boyınsha, dáslep adamdı tıńlamay turıp, onıń ne islegenin bilmesten, húkim etiwge bola ma? – dedi+.

52Oǵan:

– Sen de Galiladansań ba? Muxaddes Jazıwdı jaqsılap oqı, sonda Galiladan payǵambar shıqpaytuǵının bileseń, – dedi olar+.

53Sońınan hámmesi úylerine tarqastı.

8

Buzıqshılıqta uslanǵan hayal

8^1Al Iysa Záytún tawına ketti. 2Tań atqanda, Ol jáne Ibadatxanaǵa qaytıp bardı. Pútkil xalıq Onıń qasına keldi hám Iysa otırıp, olarǵa tálim bere basladı. 3Sonda diniy muǵallimler menen pariseyler Iysanıń aldına buzıqshılıq islep atırǵanda uslanǵan bir hayaldı alıp keldi. Hayaldı ortaǵa turǵızıp:

4– Ustaz! Bul hayal buzıqshılıq islep atırǵanda uslandı. 5Muwsa Nızamda bizlerge bunday hayallardı tas boran qılıwdı buyırǵan[*]. Sen ne deyseń? – dedi+.

6Olar bul sózlerdi Iysanı sınap, Onı ayıplaytuǵın bir sıltaw tabıw ushın ayttı.

Biraq Iysa eńkeyip, barmaǵı menen jerge jazıp otıra berdi+. 7Olar sorawların dawam ete bergennen soń, Iysa túrgelip:

– Arańızda kim gúnasız bolsa, sol birinshi bolıp hayalǵa tas atsın, – dedi+.

8Sońınan jáne eńkeyip, jerge jaza berdi.

9Olar bul sózlerdi esitkende[*], jası úlkenlerinen baslap, birim-birim kete basladı. Aqırında jalǵız Iysa menen ortada turǵan hayal qaldı. 10Iysa ornınan turıp, hayalǵa:

– Hayal! Olar qayaqta? Hesh kim seni húkim etpedi me? – dedi.

11– Hesh kim, Mırza! – dep juwap berdi hayal.

Iysa oǵan:

– Men de seni húkim etpeymen, bar, bunnan bılay gúna isleme, – dedi+.

Iysa – dúnyanıń nurı

12Iysa jáne xalıqqa bılay dedi:

– Men – dúnyanıń nurıman. Kim de kim Maǵan erse, qarańǵılıqta júrmeydi, al ómir nurına iye boladı+.

13Sonda pariseyler Iysaǵa:

– Sen Óziń haqqında Óziń gúwalıq berip atırsań. Seniń gúwalıǵıń haqıyqat emes, – dedi+.

14Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Men Ózim haqqında Ózim gúwalıq bersem de, gúwalıǵım haqıyqat. Óytkeni Men qayaqtan kelgenimdi hám qayaqqa ketetuǵınımdı bilemen. Al sizler Meniń qayaqtan kelgenimdi hám qayaqqa ketetuǵınımdı bilmeysizler+. 15Sizler adamnıń oy-pikiri menen húkim etesizler, al Men hesh kimdi húkim etpeymen+. 16Eger Men húkim etsem de, Meniń húkimim ádil. Sebebi Men jalǵız emespen. Men hám Meni Jibergen Ákem ekewimiz birge húkim etemiz+. 17Sizlerdiń Muxaddes Nızamıńızda eki adamnıń gúwalıǵınıń haqıyqat ekeni[*] jazılǵan-ǵo+. 18Men Ózim haqqında Ózim gúwalıq beremen hám Meni jibergen Ákem de Men tuwralı gúwalıq beredi+.

19Sonda olar Iysadan:

– Seniń Ákeń qayaqta? – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Sizler Meni de, Meniń Ákemdi de bilmeysizler. Eger Meni bilgenińizde, Ákemdi de biler edińler, – dedi+.

20Iysa bul sózlerdi Ibadatxanada tálim berip atırıp, sadaqa qutısınıń qasında ayttı. Biraq hesh kim Onı uslamadı, óytkeni Onıń waqtı ele kelmegen edi+.

21Iysa olarǵa jáne:

– Men ketip baratırman. Sizler Meni izleysizler. Biraq óz gúnalarıńız benen ólesizler. Men baratuǵın jerge sizler kele almaysızlar, – dedi+.

22Sonda yahudiy basshıları óz ara:

– Ol Ózin Ózi óltirejaq pa eken? Nege: «Meniń baratuǵın jerime sizler kele almaysızlar», – dep atır? – desti.

23Iysa olarǵa bılay dedi:

– Sizler tómennensiz, Men joqarıdanman. Sizler bul dúnyadansız, al Men bul dúnyadan emespen+. 24Sonlıqtan Men: «Sizler óz gúnalarıńız benen ólesizler», – degen edim. Eger Meniń Sol ekenime isenbeseńler, óz gúnalarıńız benen ólesizler.

25Sonda olar Iysadan:

– Sen kimseń? – dep soradı.

Iysa olarǵa:

– Bastan-aq sizlerge kim tuwralı aytqan bolsam, anıq Solman. 26Sizler tuwralı aytatuǵın hám sizlerdi húkim etetuǵın kóp nárselerim bar. Meni Jibergen haqıyqat hám Men Onnan ne esitsem, dúnyaǵa sonı sóyleymen, – dedi+.

27Olar Iysanıń Áke haqqında aytıp turǵanın túsinbedi. 28Solay etip, Iysa bılay dedi:

– Adam Ulın joqarı kótergenińizde, Meniń Sol ekenimdi hám Ózligimnen hesh nárse islemegenimdi, al Ákemniń Maǵan úyretkenlerin aytqanımdı bilip alasızlar+. 29Meni Jibergen Meniń menen birge, Ol Meni jalǵız qaldırmadı. Óytkeni Men hámme waqıt Oǵan unaytuǵın islerdi isleymen+.

30Iysa bul sózlerdi aytqanda, Oǵan kóp adamlar isendi+.

Haqıyqat azat qıladı

31Sol waqıtta Iysa Ózine isengen yahudiylerge:

– Eger Meniń sózlerim boyınsha jasasańlar, haqıyqıy shákirtlerim bolasızlar. 32Sizler haqıyqattı bilip alasızlar, haqıyqat sizlerdi azat qıladı, – dedi+.

33– Bizler – Ibrayımnıń urpaǵımız. Hesh qashan hesh kimge qul bolmaǵanbız. Nege: «Azat bolasızlar», – dep atırsań? – dedi olar+.

34Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: gúna isleytuǵın hár bir adam – gúnanıń qulı+. 35Qul úyde máńgi qalmaydı, ul máńgi qaladı+. 36Sonlıqtan eger Ul sizlerdi azat qılsa, haqıyqattan azat bolasızlar. 37Sizlerdiń Ibrayımnıń urpaǵı ekenińizdi bilemen. Biraq Meni óltiriwdi qáleysizler, sebebi Meniń sózim kewlińizden orın almaydı+. 38Men Ákemnen kórgenimdi aytaman. Al sizler ákeńizden esitkenińizdi isleysizler.

39Olar Iysaǵa juwap berip:

– Bizlerdiń babamız Ibrayım-ǵo, – dedi.

Iysa olarǵa:

– Eger sizler Ibrayımnıń urpaqları bolǵanıńızda, Ibrayımnıń islerin isler edińler+. 40Biraq endi Meni, Qudaydan esitken haqıyqattı sizlerge aytqan Adamdı óltirejaqsızlar. Ibrayım bunday isti islemedi. 41Sizler óz ákeńizdiń islerin qılıp atırsızlar, – dedi.

– Bizlerdiń jalǵız Ákemiz bar, Ol – Quday. Bizler nekesiz tuwılǵan joqpız, – dep juwap berdi olar+.

42Iysa olarǵa bılay dedi:

– Eger Quday sizlerdiń Ákeńiz bolǵanda, Meni súyer edińler. Óytkeni Men Qudaydan keldim hám usı jerdemen. Men Ózligimnen kelgenim joq, Meni Ol jiberdi. 43Nege aytqanlarıma túsinbeysizler? Sebebi Meniń sózimdi tıńlay almaysızlar+. 44Sizler óz ákeńiz shaytannansız, sizler onıń tileklerin orınlawdı qáleysizler. Ol bastan-aq adam óltiriwshi edi. Ol haqıyqat tárepinde turmaǵan, óytkeni onda haqıyqatlıq joq. Ol ótirik sóylegen waqıtta óz tábiyatına tán sóyleydi. Sebebi ol ótirikshi hám ótiriktiń ákesi+. 45Biraq Men haqıyqattı aytıp turǵanlıqtan, Maǵan isenbey atırsızlar. 46Qaysı birińiz Meni gúnalı dep, ayıplay alasız? Eger haqıyqattı aytıp turǵan bolsam, nege Maǵan isenbey atırsızlar? 47Kim Qudaydan bolsa, Qudaydıń sózlerin tıńlaydı. Al sizler Qudaydan bolmaǵanlıqtan tıńlamay atırsızlar.

Iysa hám Ibrayım

48Yahudiyler Iysaǵa juwap berip:

– Sen samariyalısań hám Seni jin urǵan, dep aytqanımız durıs emes pe? – dedi+.

49Iysa juwap berip bılay dedi:

– Meni jin urǵan joq. Biraq Men Ákemdi húrmet qılaman, al sizler Meni masqaralap atırsızlar+. 50Men Ózime ullılıq izlemeymen. Ullılıǵımdı izlewshi hám húkim etiwshi Birew bar+. 51Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: kim de kim sózlerimdi orınlasa, ol hesh qashan ólim kórmeydi+.

52Yahudiyler Iysaǵa:

– Seni jin urǵanın endi bildik. Ibrayım hám payǵambarlar ólip ketti. Al Sen: «Kim de kim Meniń sózlerimdi orınlasa, ol hesh qashan ólim kórmeydi», – dep atırsań. 53Sen bizlerdiń babamız Ibrayımnan ullımısań? Ol da, payǵambarlar da ólip ketken. Sen Ózińdi kim dep sanaysań? – dedi.

54Iysa juwap berip bılay dedi:

– Eger Men Ózimdi Ózim ullılasam, Meniń ullılıǵım push boladı. Meni ullılaytuǵın, sizler «Qudayımız» dep ataytuǵın Meniń Ákem+. 55Sizler Onı bilmeysizler, al Men Onı bilemen. Eger Onı bilmeymen, desem, sizler sıyaqlı ótirikshi bolaman. Biraq Men Onı bilemen hám Onıń sózin orınlayman+. 56Babańız Ibrayım Meniń keletuǵın kúnimdi kóretuǵınına quwandı hám kórip shadlandı+.

57Yahudiyler Iysaǵa:

– Sen ele eliw jasqa da tolǵanıń joq-ǵo. Sen Ibrayımdı kórdiń be? – dedi.

58Iysa olarǵa:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Ibrayım tuwılmastan burın Men bar edim, – dedi.

59Sonda olar Iysaǵa ılaqtırıw ushın tas aldı. Biraq Iysa olardan jasırınıp, Ibadatxanadan shıǵıp ketti[*]+.

9

Iysanıń ishten soqır bolıp tuwılǵan adamǵa shıpa beriwi

9^1Iysa ótip baratırǵanda, ishten soqır bolıp tuwılǵan bir adamdı kórdi. 2Shákirtleri Iysadan:

– Ustaz! Bul adamnıń soqır bolıp tuwılıwı kimniń gúnası sebepli boldı, óziniń be yamasa ata-anasınıń ba? – dep soradı+.

3Iysa bılay dep juwap berdi:

– Buǵan adamnıń óziniń de, ata-anasınıń da gúnası sebep bolǵan joq. Qudaydıń isleri onıń ómirinde kóriniwi ushın, ol soqır bolıp tuwıldı. 4Ele kúndiz eken, Meni Jibergenniń islerin islewimiz kerek. Tún keledi, sonda hesh kim isley almaydı+. 5Men dúnyada ekenmen, dúnyanıń nurıman+.

6Iysa bul sózlerdi aytıp bolıp, jerge túkirdi de, túkirikten ılay islep, onı soqırdıń kózlerine jaqtı+
7hám oǵan:

– Barıp, Siloam háwizinde juwın, – dedi.

Siloam – «Jiberilgen» degen mánisti bildiredi. Ol barıp juwındı hám kózleri kóretuǵın bolıp, qaytıp keldi+.

8Sonda qońsıları hám burın onıń tilenshilik etip otırǵanın kórgenler:

– Bul – tilenshilik etip otıratuǵın sol adam emes pe? – dedi.

9Birewleri: «Awa, sol», dese, basqaları: «Yaq, ol tek soǵan uqsaydı», dedi. Al onıń ózi: «Men sol adamman», dedi.

10– Olay bolsa, kózleriń qalay ashıldı? – dep soradı olar.

11Ol juwap berip:

– Iysa degen Adam ılay islep, kózlerime jaqtı hám maǵan: «Siloam háwizine barıp, juwın», – dedi. Sonda men barıp, juwındım hám kózlerim kóretuǵın boldı, – dedi.

12Olar:

– Ol qayaqta? – dep soradı.

– Bilmeymen, – dedi ol.

13Adamlar burın soqır bolǵan adamdı pariseylerdiń aldına alıp bardı. 14Iysanıń ılay islep, soqırdıń kózin ashqan kún Shabbat kúni edi+. 15Sonda pariseyler de onnan kózleriniń qalay kóretuǵın bolǵanın soradı. Sol adam olarǵa:

– Iysa meniń kózlerime ılay jaqtı. Men juwındım hám endi kóretuǵın boldım, – dedi.

16Sonda geybir pariseyler:

– Bul Adam Qudaydan emes. Óytkeni Shabbat kúni jumıs islep atır, – dedi.

Biraq basqaları:

– Gúnakar adam bunday káramatlı belgilerdi qalay isley aladı? – dedi.

Solay etip, olardıń arasında bóliniw payda boldı+.

17Olar jáne burın soqır bolǵan sol adamnan:

– Kózlerińdi ashqan sol Adam haqqında sen ne aytasań? – dep soradı.

– Ol payǵambar, – dedi ol+.

18Biraq yahudiy basshıları kózleri ashılǵan adamnıń ata-anasın shaqırtpaǵansha, onıń burın soqır bolǵanına hám endi kózleriniń kóretuǵınına isenbedi. 19Olar onıń ata-anasınan:

– Ishten soqır bolıp tuwıldı, dep aytqan ulıńız usı ma? Endi ol qalay kóretuǵın boldı? – dep soradı.

20Onıń ata-anası juwap berip:

– Onıń bizlerdiń ulımız ekenin hám soqır bolıp tuwılǵanın bilemiz. 21Biraq, endi qalay onıń kóretuǵın bolǵanın hám onıń kózlerin kimniń ashqanın bilmeymiz. Ózinen sorań, ol erjetken, ózi ushın ózi sóylesin, – dedi.

22Soqır adamnıń ata-anası yahudiy basshılarınan qorqqanlıqtan usılay dedi. Sebebi yahudiy basshıları: «Kim Iysanıń Masiyx ekenin tán alsa, ol májilisxanadan quwılsın», – dep til biriktirgen edi+. 23Sonlıqtan onıń ata-anası: «Ol erjetken, ózinen sorań», – degen edi.

24Solay etip, pariseyler soqır bolǵan adamdı ekinshi márte shaqırıp, oǵan:

– Haqıyqatın aytıp, Qudaydı maqta! Bizler bul Adamnıń gúnakar ekenin bilemiz, – dedi+.

25– Ol gúnakar ma, gúnakar emes pe, bilmeymen. Men tek bir nárseni bilemen: soqır edim, endi kóretuǵın boldım, – dep juwap berdi ol.

26Olar jáne onnan:

– Ol saǵan ne isledi? Kózlerińdi qalay ashtı? – dep soradı.

27– Men sizlerge jańa ǵana ayttım-ǵo, biraq sizler tıńlamadıńlar. Jáne ne esitpekshisizler? Sizler de Onıń shákirtleri bolıwdı qáleysizler me? – dep juwap berdi ol.

28Sonda yahudiyler oǵan jekirinip:

– Sen Onıń shákirtiseń! Al bizler Muwsanıń shákirtlerimiz! 29Qudaydıń Muwsa menen sóyleskenin bilemiz. Biraq bul Adamnıń qayaqtan kelgenin bilmeymiz, – dedi+.

30Kózi ashılǵan adam olarǵa:

– Tań qalarlıǵı sol-dá! Sizler Onıń qayaqtan kelgenin bilmeysizler, biraq Ol meniń kózlerimdi ashtı. 31Bizler Qudaydıń gúnakarlardı tıńlamaytuǵının bilemiz. Biraq kim de kim Qudaydı sıylap, Onıń erkin orınlasa, sonı tıńlaydı+. 32Dúnya bar bolǵalı, ishten soqır bolıp tuwılǵan adamnıń kózin birewdiń ashıwı – hesh esitilmegen gáp. 33Eger bul Adam Qudaydan bolmaǵanda, hesh nárse isley almas edi, – dedi.

34Yahudiyler oǵan juwap berip:

– Óziń pútkilley gúnaǵa batıp tuwılǵansań, sen be bizlerdi úyretetuǵın? – dep, onı quwıp shıǵardı.

Ruwxıy soqırlıq

35Pariseylerdiń onı quwıp shıǵarǵanın esitken Iysa onı tawıp:

– Sen Adam Ulına[*] iseneseń be? – dep onnan soradı.

36Ol juwap berip:

– Mırza, Ol kim? Maǵan ayt, men de Oǵan iseneyin, – dedi.

37Iysa oǵan:

– Sen Onı kórdiń. Mine, seniń menen sóylesip turǵan – Onıń Ózi, – dedi+.

38Sonda ol:

– Iyem, isenemen, – dep, Iysaǵa sıyındı.

39Iysa:

– Soqırlar kórsin, kóretuǵınlar soqır bolsın dep, Men bul dúnyanı húkim etiwge keldim, – dedi.

40Iysanıń qasında bolǵan ayırım pariseyler bul sózlerdi esitip, Oǵan:

– Ne, bizler de soqırmız ba? – dedi+.

41Iysa olarǵa:

– Eger sizler soqır bolǵanıńızda, gúnańız bolmas edi. Biraq: «Kózlerimiz kóredi» degenińiz ushın, gúnańız moynıńızda qaladı, – dedi+.

10

Iysa – jaqsı shopan

10^1– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: kim qoy qoraǵa qapıdan kirmey, basqa jerden asırılıp tússe, ol – urı hám basqınshı. 2Al qapıdan kirgen adam qoylardıń shopanı. 3Qarawıl oǵan qapını ashıp beredi. Qoylar shopannıń dawısına qulaq saladı, ol óz qoyların atpa-at shaqırıp, olardı sırtqa alıp shıǵadı. 4Ol óz qoylarınıń hámmesin sırtqa shıǵarǵannan soń, olardıń aldında júredi. Qoylar da onıń izine eredi, óytkeni olar shopannıń dawısın tanıydı. 5Olar jat adamnıń izine ermeydi, al onnan qashıp ketedi. Sebebi jat adamnıń dawısın tanımaydı.

6Iysa olarǵa usı tımsaldı aytıp berdi. Biraq olar Iysanıń ne aytpaqshı bolǵanın túsinbedi+.

7Sonlıqtan Iysa jáne bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Men qoylar ushın qapıman. 8Mennen burın kelgenlerdiń hámmesi urılar hám basqınshılar edi, qoylar olarǵa qulaq aspadı. 9Men – qapıman. Kim de kim Men arqalı kirse, qutqarıladı. Ol kiredi, shıǵadı hám jaylaw tabadı+. 10Urı tek urlaw, óltiriw hám nabıt qılıw ushın keledi. Biraq Men olar ómirge iye bolıwı ushın, dáwletli ómirge iye bolıwı ushın keldim.

11Men – jaqsı shopanman. Jaqsı shopan qoyları ushın janın beredi+. 12Al jallanǵan adam qoylardıń shopanı hám iyesi emes. Sonlıqtan ol qasqırdıń kiyatırǵanın kórse, qoylardı taslap qashıp ketedi. Al qasqır qoylarǵa shabıwıl jasap, tarqatıp jiberedi+. 13Óytkeni ol jallanǵan adam bolǵanlıqtan, qoylardı qayǵırmay qashıp ketedi+.

14-15Men – jaqsı shopanman. Ákemniń Meni biletuǵını hám Meniń Ákemdi biletuǵınım sıyaqlı, Men de qoylarımdı bilemen, olar da Meni biledi. Men qoylarım ushın janımdı beremen+. 16Meniń bul qoradan bolmaǵan basqa da qoylarım bar. Olardı da alıp keliwim tiyis. Olar Meniń dawısımdı esitedi, sonda bir shopanı bar bir súriw boladı+. 17Men janımdı qaytıp alıw ushın beremen. Sonlıqtan Ákem Meni súyedi+. 18Janımdı Mennen hesh kim tartıp ala almaydı. Biraq Men onı Ózim beremen. Mende onı beriwge de, qaytıp alıwǵa da biylik bar. Bul buyrıqtı Men Ákemnen aldım+.

19Usı sózler sebepli, yahudiyler arasında jáne bóliniw payda boldı+. 20Olardıń kóbisi:

– Onı jin urǵan, Onıń esi durıs emes. Nege Onı tıńlap tursızlar? – dedi+.

21Al basqaları:

– Bul jinli adamnıń sózleri emes. Jin soqırdıń kózlerin asha ala ma? – dedi+.

Basshılardıń Iysadan bas tartıwı

22Sol waqıtta Erusalimde Ibadatxananı baǵıshlaw bayramı[*] boldı. Qıs edi. 23Iysa Ibadatxanada, Sulaymannıń aywanında júrgen edi+. 24Yahudiy basshıları Onıń átirapına jıynalıp:

– Qashanǵa deyin bizlerdi túsinbewshilikke salasań? Eger Sen Masiyx bolsań, bizlerge ashıǵın ayt, – dedi+.

25Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Men sizlerge ayttım, biraq sizler isenbey atırsızlar. Ákemniń atı menen qılǵan islerim Men tuwralı gúwalıq berip atır+. 26Biraq ta, sizler isenbey atırsızlar. Sebebi sizler Meniń qoylarım emessizler. 27Meniń qoylarım dawısıma qulaq asadı. Men olardı bilemen, olar Meniń izime eredi. 28Men olarǵa máńgilik ómir beremen hám olar hesh qashan nabıt bolmaydı. Hesh kim olardı Meniń qolımnan tartıp ala almaydı+. 29Olardı Maǵan bergen Ákem – hámmeden ullı. Ákemniń qolınan olardı hesh kim tartıp ala almaydı. 30Men hám Ákem birmiz+.

31Sonda yahudiy basshıları Onı tas boran qılıw ushın, jerden jáne tas aldı+. 32Iysa olardan:

– Men sizlerge Ákem tapsırǵan kóp jaqsı islerdi kórsettim. Olardıń qaysı biri ushın, Meni tas boran qılmaqshısız? – dep soradı.

33Yahudiy basshıları Iysaǵa juwap berip:

– Seni jaqsı isleriń ushın emes, al Qudayǵa til tiygizgeniń ushın, tas boran qılmaqshımız. Sen adam bola tura, Ózińdi «Qudayman», – dep atırsań, – dedi+.

34Iysa olarǵa bılay dedi:

– «Men: sizler qudaylarsız, dedim»[*], – dep Muxaddes Nızamıńızda jazılǵan emes pe+? 35Quday Óz sózin jibergen adamlardı qudaylar dep ataǵan. Muxaddes Jazıwdı biykarlawǵa bolmaydı.

36Áke Meni Ózine ajıratıp alıp, dúnyaǵa jiberdi. Solay eken, «Qudaydıń Ulıman», – degenim ushın, nege Maǵan «Qudayǵa til tiygizip atırsań», – deysizler+? 37Eger Ákemniń islerin qılmay atırǵan bolsam, Maǵan isenbeńler. 38Biraq Onıń islerin qılıp atırǵan bolsam, Maǵan isenbeseńler de, qılǵan islerime isenińler. Sonda Ákeniń Mende, Meniń Ákede ekenimdi túsinip, bilip alasızlar+.

39Sol waqıtta olar Iysanı uslap alıwǵa jáne háreket qıldı, biraq Iysa olardıń qollarınan qutılıp qaldı+.

40Iysa jáne Iordan dáryasınıń arǵı jaǵasına, burın Yaqıyanıń adamlardı shomıldırıp júrgen jerine barıp, sol jerde qaldı+. 41Oǵan kóp adamlar kelip:

– Yaqıya hesh qanday káramatlı belgi islemegen edi. Biraq onıń bul Adam haqqında aytqanlarınıń hámmesi durıs shıqtı, – dedi+.

42Sol jerde kóp adamlar Iysaǵa isendi+.

11

Lazardıń ólimi

111-2Betaniya degen awılda Lazar atlı bir adam awırıp atırǵan edi. Onıń qarındasları Máriyam menen Marta da sol awılda jasaytuǵın edi. Keyinirek Iyemizge átir may quyıp, Onıń ayaqların shashı menen súrtetuǵın hayal, usı Máriyam edi++. 3Apalı-sińlili Iysaǵa: «Iyem, Seniń jaqsı kóretuǵın adamıń awırıp atır», – dep xabar jiberdi.

4Iysa bunı esitip:

– Bul awırıwdıń izi ólim menen juwmaqlanbaydı, al Qudaydıń ullılanıwı ushın boladı. Solay etip, bul arqalı Qudaydıń Ulı da ullılanadı, – dedi.

5Iysa Martanı, onıń sińlisin hám Lazardı súyetuǵın edi. 6Iysa Lazardıń awırıp atırǵanın esitse de, Ózi bolıp atırǵan jerde jáne eki kún qaldı.

7Sońınan shákirtlerine:

– Jáne Yahudiyaǵa barayıq, – dedi.

8Shákirtleri Oǵan:

– Ustaz, yahudiyler Seni jaqında ǵana tas boran qılmaqshı edi-ǵo. Sen jáne sol jerge barajaqsań ba? – dedi+.

9Iysa juwap berip:

– Kúndiz on eki saat bar emes pe? Kúndiz júrgen adam súrnigip jıǵılmaydı, óytkeni ol bul dúnyanıń nurın kóredi+. 10Al túnde júriwshi súrnigip jıǵıladı, sebebi onda nur joq, – dedi+.

11Iysa bul sózlerdi aytqannan soń, olarǵa jáne bılay dedi:

– Dostımız Lazar uyıqlap qaldı. Biraq Men onı oyatıw ushın ketip baratırman+.

12– Iyem, uyıqlap qalǵan bolsa, táwir boladı, – dedi shákirtleri.

13Iysa Lazardıń ólimin názerde tutqan edi. Biraq olar Iysa qádimgi uyqı haqqında ayttı, dep oyladı.

14Sonda Iysa olarǵa ashıq aytıp:

– Lazar óldi. 15Sizlerdiń iseniwińiz ushın, Meniń sol jerde bolmaǵanıma sizler ushın quwanıshlıman. Al endi oǵan barayıq, – dedi.

16Sonda Egiz dep atalǵan Tomas shákirtlerge:

– Júrińler kettik, bizler de Onıń menen birge ólemiz, – dedi+.

Iysa – qayta tiriliw hám ómir

17Iysa Betaniyaǵa jaqınlaǵanda, Lazardıń qábirge qoyılǵanına tórt kún bolǵanın bildi. 18Betaniya Erusalimge jaqın, úsh shaqırımday jerde bolǵanlıqtan, 19kóp yahudiyler Marta menen Máriyamǵa ájaǵasınıń ólimi sebepli kewil aytıwǵa keldi. 20Marta Iysanıń kiyatırǵanın esitip, Onı qarsı alıwǵa shıqtı. Al Máriyam úyde qaldı.

21Marta Iysaǵa:

– Iyem! Eger Sen usı jerde bolǵanıńda, ájaǵam ólmes edi. 22Biraq házir de Sen Qudaydan ne sorasań da, Qudaydıń Saǵan beretuǵının bilemen, – dedi.

23Iysa oǵan:

– Seniń ájaǵań tiriledi, – dedi.

24– Aqırettegi qayta tiriliwde onıń da qayta tiriletuǵının bilemen, – dedi Marta+.

25Iysa oǵan:

– Men qayta tiriliw hám ómirmen. Maǵan isengen adam ólse de, jasaydı+. 26Maǵan isenip jasap atırǵan hár bir adam hesh qashan ólmeydi. Usıǵan iseneseń be? – dedi+.

27Marta Oǵan:

– Awa, Iyem. Seniń dúnyaǵa keletuǵın Masiyx, Qudaydıń Ulı ekenińe isenemen, – dedi+.

28Marta usını aytıp bolıp ketip qaldı hám Máriyamdı shaqırıp alıp:

– Ustaz usı jerde, seni shaqırıp atır, – dep oǵan sıbırladı.

29Máriyam bunı esitiwden tez ornınan turdı da, Iysanıń janına ketti. 30Iysa ele awılǵa kirmegen bolıp, Ol Marta menen ushırasqan jerde edi. 31Máriyam menen birge úyde bolǵan hám oǵan kewil aytıp otırǵan yahudiyler onıń asıǵıslıq penen ornınan turıp, sırtqa shıqqanın kórdi. Olar onı jılaw ushın qábirge ketti dep oylap, izine erdi.

32Máriyam Iysa turǵan jerge kelgende, Onı kórip, ayaqlarına jıǵıldı da:

– Iyem! Eger Sen usı jerde bolǵanıńda, ájaǵam ólmes edi, – dedi.

33Máriyamnıń hám onıń menen kelgen yahudiylerdiń jılaǵanın kórgende, Iysa ruwxıy qıynalıp, janı ashıdı.

34– Onı qay jerge qoydıńlar? – dep soradı.

– Iyem, kelip kór, – dedi olar.

35Iysa kózine jas aldı+.

36Sonda yahudiyler:

– Qarańlar, onı qanshelli súyer eken! – dedi.

37Biraq olardıń ayırımları:

– Soqırdıń kózlerin ashqan bul Adam Lazardı ólimnen aman alıp qala almas pa edi? – dedi+.

Iysanıń Lazardı tiriltiwi

38Iysa jáne ishinen tereń qayǵırıp, qábirge bardı. Qábir bir úńgirde bolıp, onıń awzı tas penen jabılǵan edi+. 39Iysa:

– Tastı alıp qoyıńlar, – dedi.

Marhumnıń qarındası Marta Iysaǵa:

– Iyem! Ol iyislenip ketken shıǵar. Óytkeni onıń qábirge qoyılǵanına tórt kún boldı, – dedi.

40Iysa oǵan:

– «Eger Maǵan isenseń, Qudaydıń ullılıǵın kóreseń», – dep saǵan aytqan joq pa edim? – dedi.

41Solay etip, olar tastı alıp qoydı. Iysa kózlerin aspanǵa tigip, bılay dedi:

– Áke! Meniń tilegimdi esitkeniń ushın, Saǵan minnetdarshılıq bildiremen+. 42Meni hámme waqıt esitetuǵınıńdı bilemen. Biraq Men bunı usı jerde turǵan xalıq Meni Seniń jibergenińe iseniwi ushın ayttım+.

43Iysa usılardı aytıp, bálent dawıs penen:

– Lazar, sırtqa shıq! – dep baqırdı+.

44Sonda ayaq-qolları kepinlik penen oralǵan, beti oramal menen baylanǵan óli tirilip, sırtqa shıqtı. Iysa olarǵa:

– Onı sheshindirip jiberińler, kete bersin, – dedi+.

Iysanı óltiriw ushın til biriktiriw

(Mat 26:1-5; Mrk 14:1-2; Luk 22:1-2)

45•Solay etip, Máriyamǵa kelip, Iysanıń qılǵan islerin kórgen yahudiylerdiń kóbisi Iysaǵa isendi+. 46Biraq ayırımları pariseylerge barıp, Iysanıń qılǵan isleri haqqında aytıp berdi. 47Sonda bas ruwxaniyler menen pariseyler joqarǵı keńeste jıynalıp:

– Bizler ne qılıwımız kerek? Bul Adam kóp káramatlı belgiler islemekte. 48Eger Onı Óz erkine jibersek, hámme Oǵan isenip ketedi. Sonda rimliler kelip, Ibadatxanamızdı da, elimizdi de joq qıladı, – dedi.

49Olardıń biri, sol jılı bas ruwxaniy bolǵan Kayafa:

– Sizler hesh nárseni bilmeysizler. 50Pútkil xalıq nabıt bolǵanınan góre, xalıq ushın bir adamnıń óliwi sizler ushın jaqsıraq ekenin túsinbeysizler me? – dedi+.

51-52Ol bul sózlerdi ózliginen aytpaǵan edi. Sol jılı ol bas ruwxaniy bolǵanlıqtan, Iysanıń yahudiy xalqı ushın, tek yahudiy xalqı ushın ǵana emes, al Qudaydıń tarqalıp ketken balaların jıynap birlestiriw ushın óletuǵının boljap aytqan edi++.

53Solay etip, sol kúnnen baslap olar Iysanı óltiriwge til biriktirdi+. 54Sonlıqtan Iysa endi yahudiyler arasında ashıq júre almaytuǵın boldı. Sonda Ol shólge jaqın jerdegi Efrayım degen qalashaǵa ketip, shákirtleri menen birge sol jerde qaldı.

55Yahudiylerdiń Qutqarılıw bayramı jaqınlap qalǵan edi. Diniy rásim boyınsha tazalanıw ushın, eldiń hámme tárepinen kóp adamlar bayramnan burın Erusalimge keldi+. 56Olar Iysanı izledi hám Ibadatxanada turıp:

– Qalay oylaysızlar. Ol bayramǵa keler me eken? – dep bir-birinen soradı. 57Al bas ruwxaniyler menen pariseyler Iysanı uslaw ushın, kim de kim Onıń qay jerde ekenin bilse, xabar beriwdi buyırǵan edi+.

12

Iysa Betaniyada

(Mat 26:6-13; Mrk 14:3-9)

12^1•Qutqarılıw bayramınan altı kún aldın Iysa Betaniyaǵa, Ózi ólimnen tiriltken Lazar jasaytuǵın jerge keldi+. 2Sol jerde Iysa ushın keshki zıyapat berildi. Marta xızmet etip júrgen edi. Iysa menen dasturxan átirapında jambaslap jatırǵanlardıń arasında Lazar da bar edi+. 3Sonda Máriyam kishkene gúze menen júdá qımbat turatuǵın, sap nardtan alınǵan átir maydı alıp kelip, Iysanıń ayaqlarına jaqtı hám Onıń ayaqların shashları menen súrtti. Úydiń ishi átir maydıń xosh iyisine tolıp ketti+.

4Sonda Iysanıń shákirtleriniń biri, sońınan Oǵan satqınlıq isleytuǵın Yahuda Isqariot:

5– Ne ushın bul may úsh júz dinarǵa satılıp, aqshası jarlılarǵa berilmedi? – dedi.

6Bul sózlerdi ol jarlılardı oylaǵanı ushın emes, al urı bolǵanı ushın ayttı. Ortalıqtaǵı puldıń qutısı onda bolıp, ol qutıǵa salınǵanlardan ózine alatuǵın edi+.

7Iysa:

– Hayaldı tınıshına qoy! Ol bunı Meniń jerlenetuǵın kúnim ushın saqlap qoyǵan. 8Jarlılar sizler menen bárqulla birge, al Men sizler menen bárqulla birge bolmayman, – dedi+.

9Kóplegen yahudiyler Iysanıń Betaniyada ekenin bilip, sol jerge keldi. Olar tek Iysa ushın emes, al Ol ólimnen tiriltken Lazardı kóriw ushın da keldi+. 10Sonda bas ruwxaniyler Lazardı da óltiriwge til biriktirgen edi. 11Óytkeni ol sebepli kóp yahudiyler Iysaǵa erip, Oǵan isenetuǵın boldı.

Iysanıń Erusalimge saltanatlı túrde kiriwi

(Mat 21:1-11; Mrk 11:1-11; Luk 19:28-40)

12•Erteńine Erusalimdegi bayramǵa kelgen kóp xalıq Iysanıń da sol jerge keletuǵının esitip qaldı. 13Olar palma aǵashınıń shaqaların alıp, Iysanı qarsı alıwǵa shıqtı hám bálent dawıs penen bılay dedi:

«Hosanna![*]
Jaratqan Iyeniń atı menen keletuǵın
Izraildıń Patshası jarılqansın!»[*]+
14-15Muxaddes Jazıwda:
«Qorqpa, qız Sion[*]!

Mine, gúrrege minip, seniń Patshań kiyatır»[*], –

dep jazılǵanday, Iysa bir gúrreni tawıp, oǵan mindi+.

16Onıń shákirtleri dáslep bunı túsinbedi. Biraq Iysa ullılıqqa eriskennen soń, bul sózlerdiń Ol haqqında jazılǵanın hám xalıqtıń bulardı Ol ushın islegenin eslerine túsirdi+.

17Iysanıń Lazardı qábirden shaqırıp, onı ólimnen tiriltken waqtında Iysa menen birge bolǵan xalıq kórgenlerin aytıp júrdi. 18Sonlıqtan Iysanıń bul káramatlı belgini islegenin esitken kóp adamlar Onı qarsı alıwǵa shıqtı. 19Al pariseyler bir-birine:

– Kórip tursızlar ma? Qolıńızdan hesh nárse kelmey atır. Pútkil dúnya Onıń izine erip ketti! – dedi+.

Iysanıń Óz ólimi haqqında aldın ala aytıwı

20Bayramda sıyınıw ushın Erusalimge kelgenler arasında bazı grekler de bar edi. 21Olar Galilanıń Betsayda qalasınan bolǵan Filipke kelip:

– Mırza, bizler Iysanı kóriwdi qáleymiz, – dep ótinish etti+.

22Filip barıp, bunı Andreyge ayttı. Andrey menen Filip Iysaǵa barıp xabarladı.

23Iysa olarǵa bılay dep juwap berdi:

– Adam Ulınıń ullılanatuǵın waqtı keldi+. 24Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: biyday dáni jerge túsip ólmese, ol jalǵız qaladı. Al eger ólse, kóp zúráát beredi+. 25Óz janın qádirleytuǵın adam onı joytadı. Al bul dúnyada óz janın ayamaytuǵın adam onı máńgilik ómir ushın saqlaydı+. 26Kim de kim Maǵan xızmet etiwdi qálese, izime ersin. Men qay jerde bolsam, Meniń xızmetshim de sol jerde boladı. Kim de kim Maǵan xızmet etse, onı Ákem izzet etedi.

27Endi júregim qayǵıǵa toldı. Men ne deyin? «Áke, Meni bul waqıttan qutqar», – deyin be? Biraq Men usı waqıt ushın kelgenmen+. 28Áke, Óz atıńdı ullıla!

Sonda aspannan:

– Atımdı ullıladım, Men onı jáne de ullılayman, – degen saza keldi+.

29Sol jerde turıp, bunı esitken alaman ishinen ayırımları: «Aspan gúrkiredi», – dedi. Al basqaları: «Oǵan perishte sóyledi», – dedi+.

30Iysa olarǵa juwap berip:

– Bul saza Men ushın emes, al sizler ushın esitildi+. 31Házir bul dúnyanıń húkim etiletuǵın waqtı keldi. Házir bul dúnyanıń hákimi[*] quwıp shıǵarıladı+. 32Men jerden joqarıǵa kóterilgenimde, hámme adamlardı Ózime tartaman, – dedi+.

33Iysa bunı qanday ólim menen óletuǵının bildiriw ushın ayttı+.

34Xalıq Oǵan bılay dep juwap berdi:

– Bizler Muxaddes Jazıwdan Masiyxtıń máńgi jasaytuǵının esitkenbiz. Qalay Sen: «Adam Ulı joqarıǵa kóteriliwi tiyis», – dep atırsań? Bul Adam Ulı degeni kim+?

35Iysa bılay dedi:

– Jáne az waqıt nur sizler menen birge boladı. Sizlerdi qarańǵılıq baspawı ushın, nur bar waqıtta júrip qalıńlar. Qarańǵılıqta júrgen adam qayaqqa baratırǵanın bilmeydi+. 36Sizlerde nur bar waqıtta nurǵa isenińler. Sonda nurdıń balaları bolasızlar.

Iysa usı sózlerdi aytıp bolıp, olardıń kózlerinen tasalandı+.

Yahudiylerdiń Iysaǵa isenbewi

37Iysa olardıń kóz aldında sonsha káramatlı belgiler kórsetse de, olar Iysaǵa isenbedi. 38Solay etip, Iyshaya payǵambardıń aytqan mına sózleri orınlandı:

«Iyem! Bizler aytqan xabarǵa kim isendi?

Jaratqan Iyeniń kúsh-qúdireti kimge ayan boldı?»[*]+

39Sonlıqtan olar isene almadı. Sebebi Iyshaya payǵambar jáne bılay degen edi:

40«Quday olardıń kózlerin soqır etti,

Júreklerin tas qıldı.

Kózleri menen kórmeydi,

Júrekleri menen túsinbeydi.

Men olarǵa shıpa beriwim ushın,

Maǵan qaytıp kelmeydi»[*]+.

41Iyshaya Iysanıń ullılıǵın kórgenlikten, Ol haqqında sóylep, usı sózlerdi aytqan edi+.

42Soǵan qaramastan, basshılar arasında da kóbisi Iysaǵa isendi. Biraq pariseylerden qorqıp, májilisxanadan quwılmawı ushın, isenimlerin ashıq moyınlamadı+. 43Óytkeni olar Qudaydıń maqtawınan góre, adamnıń maqtawın kóbirek jaqsı kórdi+.

Aqırǵı kún hám húkim

44Sonda Iysa bálent dawıs penen bılay dedi:

– Maǵan isengen adam Meni Jibergen Qudayǵa isengen boladı+. 45Jáne de, Meni kórgen adam Meni Jibergen Qudaydı kórgen boladı+. 46Maǵan isengen hár bir adam qarańǵılıqta qalmawı ushın, Men dúnyaǵa nur bolıp keldim+.

47Kim de kim Meniń sózlerimdi esitse de, biraq olardı orınlamasa[*], Men onı húkim etpeymen. Sebebi Men dúnyanı húkim etiw ushın emes, al onı qutqarıw ushın keldim+. 48Meni tán almay, sózlerimdi qabıllamaǵan adamnıń húkim etiwshisi bar. Meniń sóylegen sózim aqırǵı kúni onı húkim etedi+. 49Óytkeni Men Ózligimnen sóylegen joqpan. Al Meni jibergen Ákemniń Ózi ne aytıwımdı hám qalay sóylewimdi Maǵan buyırdı. 50Onıń buyrıǵınıń máńgilik ómirge jeteleytuǵının bilemen. Sonlıqtan Men ne aytsam da, Ákemniń Maǵan aytqanın aytıp atırman.

13

Iysanıń Óz shákirtleriniń ayaǵın juwıwı

13^1Qutqarılıw bayramınıń aldınǵı kúni Iysa Óziniń bul dúnyadan Ákesiniń janına baratuǵın waqtı kelgenin bildi. Ol bul dúnyadaǵı Ózine tiyisli adamlardı súyetuǵın edi. Olardı aqırına deyin súydi+.

2Iysa shákirtleri menen keshki awqatqa otırdı. Shaytan álle qashan Shimon ulı Yahuda Isqariottıń kewline Iysaǵa satqınlıq qılıw niyetin salǵan edi+. 3Iysa Ákesiniń hámme nárseni Onıń qolına bergenin, Óziniń Qudaydan kelgenin hám Qudayǵa qaytıp baratırǵanın bilip,+
4dasturxan basınan turdı. Sırtqı kiyimin sheshti de, bir súlgini alıp beline bayladı. 5Sońınan lágenge suw quyıp, shákirtleriniń ayaqların juwıp, belindegi súlgi menen súrte basladı+.

6Iysa Shimon Petrdiń qasına kelgende, Petr Oǵan:

– Iyem, meniń ayaqlarımdı Sen juwajaqsań ba? – dedi.

7Iysa oǵan juwap berip:

– Meniń ne islep atırǵanımdı sen házir túsinbeyseń. Biraq sońınan túsinip alasań, – dedi.

8– Meniń ayaqlarımdı Sen hesh qashan juwmaysań! – dedi ol.

– Eger Men seniń ayaqlarıńdı juwmasam, Meniń menen qatnasta bolmaysań, – dedi Iysa+.

9Shimon Petr Iysaǵa:

– Iyem, onda tek ayaqlarımdı emes, qollarımdı da, basımdı da juwa gór! – dedi.

10Iysa oǵan:

– Shomılǵan adam pútkilley taza. Onıń tek ayaqların ǵana juwıw kerek. Sizler de tazasızlar, biraq hámmeńiz emes, – dedi+.

11Iysa Ózine kimniń satqınlıq qılatuǵının biletuǵın edi. Sonlıqtan: «Biraq hámmeńiz emes» degen edi+.

12Shákirtleriniń ayaqların juwıp bolǵannan soń, Iysa kiyimlerin kiyip, jambaslap jattı da, olarǵa bılay dedi:

– Meniń sizlerge ne islegenimdi túsindińler me? 13Sizler Meni Ustaz hám Iyem dep ataysızlar. Durıs aytasızlar, sebebi Men Solman+. 14Men sizlerdiń Iyeńiz hám Ustazıńız bola tura, ayaqlarıńızdı juwǵan bolsam, sizler de bir-birińizdiń ayaqlarıńızdı juwıwıńız tiyis+. 15Men sizlerge ne islegen bolsam, sizler de sonı islewińiz ushın, Men sizlerge órnek kórsettim+. 16Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: xızmetshi xojasınan ullı emes. Elshi de ózin jibergennen ullı emes+. 17Eger sizler bulardı bilip orınlasańız, baxıtlı bolasızlar!+

Iysaǵa satqınlıq

(Mat 26:20-25; Mrk 14:17-21; Luk 22:21-23)

18•– Men hámmeńiz tuwralı aytıp atırǵan joqpan. Men Ózimniń tańlap alǵanlarımdı bilemen. Biraq Muxaddes Jazıwdaǵı: «Meniń nanımdı jegen Maǵan qarsı qol kóterdi»[*], – degen sózler orınlanıwı kerek+.

19Bul júz bergende, Meniń Sol ekenime iseniwińiz ushın, Men sizlerge házir, bul bolmastan burın aytıp atırman+. 20Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: kim de kim Men jibergen adamdı qabıl alsa, Meni qabıl alǵanı boladı. Kim de kim Meni qabıl alsa, Meni Jibergendi qabıl alǵanı boladı+.

21Iysa bulardı aytqannan soń, ruwxıy qıynalıp, ashıq sóylep bılay dedi:

– Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: arańızdaǵı birińiz Maǵan satqınlıq isleydi+.

22Shákirtleri Onıń kimdi názerde tutıp atırǵanın túsinbey, bir-birine qarastı. 23Shákirtlerden biri Onıń qasında jambaslap jatırǵan edi. Iysa onı súyetuǵın edi+. 24Shimon Petr sol shákirtke: «Ol kim tuwralı aytıp atır, sora», – dep ımladı.

25Iysanıń kókiregine súyenip jatırǵan sol shákirt Onnan:

– Iyem, ol kim? – dep soradı.

26Iysa juwap berip:

– Men mına bir bólek nandı malıp, kimge bersem, ol – sol, – dedi de, bir bólek nandı malıp, Shimon ulı Yahuda Isqariotqa berdi. 27Yahuda nandı alıwdan-aq, onıń ishine shaytan kirdi. Iysa oǵan:

– Qılajaq isińdi tezirek qıl, – dedi.

28Dasturxan átirapında otırǵanlardıń hesh qaysısı Iysanıń bul sózlerdi Yahudaǵa ne ushın aytqanın túsinbedi. 29Aqsha qutısı Yahudada bolǵanlıqtan, Iysa oǵan: «Bayram ushın bizlerge kerekli zatlardı satıp al» yamasa «Jarlılarǵa bir nárse ber», – dep atırǵan shıǵar, dep oyladı geybirewleri+. 30Al Yahuda bir bólek nandı alıwdan-aq, sırtqa shıǵıp ketti. Tún bolǵan edi.

Jańa buyrıq

31Yahuda sırtqa shıǵıp ketkennen soń, Iysa bılay dedi:

– Házir Adam Ulı ullılandı. Ol arqalı Quday da ullılandı+. 32Quday Ol arqalı ullılanǵanlıqtan, Qudaydıń Ózi de Onı ullılaydı. Onı tez arada ullılaydı+.

33Balalarım! Endi Men sizler menen birge uzaq waqıt bolmayman. Meni izleysizler, biraq yahudiy basshılarına aytqanımday, sizlerge de aytatuǵınım: Men baratuǵın jerge sizler jete almaysızlar+.

34Sizlerge jańa buyrıq berip atırman: bir-birińizdi súyińler! Meniń sizlerdi súygenim sıyaqlı, sizler de bir-birińizdi súyińler+. 35Eger bir-birińizdi súyseńler, hámme usı arqalı sizlerdiń Meniń shákirtlerim ekenińizdi bilip aladı.

Petrdiń Iysadan tanıwı haqqında

(Mat 26:31-35; Mrk 14:27-31; Luk 22:31-34)

36•Shimon Petr Iysaǵa:

– Iyem, Sen qayaqqa baratırsań? – dedi.

Iysa:

– Men baratuǵın jerge sen házir izimnen erip bara almaysań. Biraq sońınan izimnen keleseń, – dep juwap berdi.

37Petr Oǵan:

– Iyem, ne ushın Seniń izińnen házir bara almayman? Men Sen ushın janımdı beremen! – dedi+.

38Iysa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Men ushın janıńdı bermekshimiseń? Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: qoraz shaqırmastan burın sen Mennen úsh ret tanasań+.

14

Iysa – jol, haqıyqat hám ómir

14^1Iysa shákirtlerine bılay dedi:

– Júreklerińiz ǵam shekpesin. Qudayǵa isenińler, Maǵan da isenińler+. 2Ákemniń úyinde orın kóp. Eger olay bolmaǵanda, sizlerge aytpas edim. Óytkeni Men sizler ushın orın tayarlawǵa ketip baratırman. 3Men barıp, sizler ushın orın tayarlaǵanımnan soń, sizler de Men bolatuǵın jerde bolıwıńız ushın, jáne kelip, sizlerdi Óz janıma alıp ketemen+. 4Men baratuǵın jerge aparatuǵın joldı sizler bilesizler.

5Tomas Iysaǵa:

– Iyem, Seniń qayaqqa baratuǵınıńdı bilmeymiz-ǵo. Joldı qalay bile alamız? – dedi+.

6Iysa oǵan bılay dedi:

– Men jol, haqıyqat hám ómirmen. Men arqalı bolmasa, hesh kim Ákege bara almaydı+. 7Eger Meni bilseńler, Ákemdi de bilesizler. Awa, Onı bilesizler, sebebi Onı kórdińler.

8Filip Iysaǵa:

– Iyem, bizlerge Ákeni kórset, bizlerge sonıń ózi jetkilikli, – dedi+.

9Iysa oǵan bılay dedi:

– Filip, Men sonsha waqıttan beri sizler menen birge bolsam da, Meni ele bilmeyseń be? Meni kórgen Ákeni kórgen boladı. Sen ne ushın: «Bizlerge Ákeni kórset», – dep aytıp atırsań+? 10Meniń Ákede, Ákeniń Mende ekenine isenbeyseń be? Sizlerge aytqan sózlerimdi Ózligimnen aytıp turǵan joqpan, al Mende jasap atırǵan Áke Óz islerin islep atır+. 11Meniń Ákede, Ákeniń Mende ekenine isenińler. Hesh bolmasa, islegen islerim arqalı Maǵan isenińler+. 12Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Maǵan isengen adamnıń ózi de Men islegen islerdi isleydi, hátte, olardan da úlkenirek islerdi isleydi. Sebebi Men Ákeme baratırman+. 13Áke Ulı arqalı ullılanıwı ushın, Meniń atım menen ne sorasańlar da, hámmesin orınlayman. 14Meniń atım menen bir nárse sorasańlar, Men onı orınlayman+.

Iysanıń Muxaddes Ruwxtı wáde etiwi

15– Eger Meni súyseńler, Meniń buyrıqlarımdı orınlaysızlar+. 16Men Ákemnen sorayman hám Ol sizler menen máńgi birge bolıwı ushın basqa Jaqlawshını jiberedi+. 17Ol – Haqıyqat Ruwxı. Dúnya Onı qabıl ete almaydı. Óytkeni Onı kórmeydi de, tanımaydı da. Biraq sizler Onı bilesizler. Sebebi Ol sizler menen birge jasaydı, Ol ishińizde boladı+. 18Sizlerdi jetim qılıp qaldırmayman, sizlerge qaytıp kelemen. 19Birazdan keyin, dúnya Meni qaytıp kórmeydi. Biraq sizler Meni kóresizler. Óytkeni Men qayta tirilemen, sizler de qayta tirilesizler+. 20Sol kúni sizler Meniń Ákemde, sizlerdiń Mende hám Meniń sizlerde ekenimdi bilesizler. 21Meniń buyrıqlarımdı bilip, olardı orınlaǵan adam – Meni súyetuǵın adam. Meni súygen adamdı Ákem de súyedi. Men de onı súyip, oǵan Ózimdi kórsetemen+.

22Isqariotlı emes basqa Yahuda Iysaǵa:

– Iyem, bul qalay bolǵanı, Ózińdi dúnyaǵa emes, bizlerge kórsetejaqsań ba? – dedi+.

23Iysa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Kim de kim Meni súyse, Meniń sózimdi orınlaydı. Ákem de onı súyedi. Bizler oǵan kelip, onıń menen birge jasaymız+. 24Meni súymegen adam sózlerimdi orınlamaydı. Sizler esitip atırǵan sózler Meniki emes, al Meni jibergen Ákemdiki.

25Men ele sizler menen birge bolǵan waqtımda sizlerge bulardı ayttım. 26Ákemniń Meniń atımnan jiberetuǵın Jaqlawshısı, Muxaddes Ruwx sizlerge hámmesin úyretedi. Ol Meniń sizlerge aytqanlarımnıń hámmesin eslerińizge túsiredi+. 27Men sizlerge tınıshlıq qaldıraman. Óz tınıshlıǵımdı sizlerge beremen. Men beretuǵın tınıshlıq dúnya beretuǵın tınıshlıqqa uqsamaydı. Júreklerińiz ǵam shekpesin, qorqpańlar+.

28Sizler Meniń: «Sizlerden ketemen hám jáne sizlerge qaytıp kelemen», – degenimdi esittińler. Eger sizler Meni súygenińizde: «Ákemniń janına baratırman», – degenime quwanar edińler. Sebebi Ákem Mennen ullı+. 29Bular júz bergende iseniwińiz ushın, ele júz bermesten burın, sizlerge házirden ayttım+. 30Sizler menen endi kóp sóylespeymen. Óytkeni bul dúnyanıń hákimi[*] kiyatır. Onıń Meniń ústimnen hesh qanday biyligi joq+. 31Biraq bul dúnya Meniń Ákemdi súyetuǵınımdı hám Onıń Maǵan buyırǵanlarınıń hámmesin orınlaytuǵınımdı biliwi tiyis. Qáne turıńlar, bul jerden keteyik.

15

Júzim aǵashı hám onıń shaqaları

15^1– Men – haqıyqıy júzim aǵashıman, al Ákem baǵman+. 2Mendegi jemis bermeytuǵın hár bir shaqanı Ol kesip taslaydı. Jemis beretuǵın hár bir shaqanı jáne de kóbirek jemis bersin dep, putap tazalaydı+. 3Meniń sizlerge aytqan sózlerim arqalı sizler álle qashan tazasızlar+. 4Mende bolıńlar, Men de sizlerde bolaman. Aǵashta bolmaǵan shaqa óz-ózinen jemis bere almaǵanı sıyaqlı, sizler de Mende bolmasańlar, jemis bere almaysızlar+.

5Men – júzim aǵashıman, sizler – shaqalarsız. Kim Mende bolıp, Men onda bolsam, ol kóp jemis beredi. Sebebi Mensiz hesh nárse isley almaysızlar+. 6Kim de kim Mende bolmasa, shaqa sıyaqlı sırtqa taslanıp, quwrap qaladı. Bunday shaqalar jıynalıp, otqa taslanıp jandırıladı+. 7Eger sizler Mende bolıp, Meniń sózlerim sizlerde bolsa, qálegenińizdi sorańlar, sizlerge beriledi+. 8Sizler kóp jemis berseńler, Ákem ullılanadı. Sonda Meniń shákirtlerim bolasızlar.

9Ákeniń Meni súygeni sıyaqlı, Men de sizlerdi súydim. Meniń súyispenshiligime sadıq bolıńlar+. 10Men Ákemniń buyrıqların orınlap, Onıń súyispenshiligine sadıq bolǵanımday, sizler de eger Meniń buyrıqlarımdı orınlasańlar, Meniń súyispenshiligime sadıq bolasızlar. 11Bulardı sizlerge Meniń quwanıshım sizlerde bolıwı ushın hám quwanıshıńız tolı bolıwı ushın ayttım+. 12Meniń buyrıǵım mınaw: Men sizlerdi qalay súygen bolsam, sizler de bir-birińizdi solay súyińler+. 13Dosları ushın óz janın bergen adamnıń súyispenshiliginen artıq súyispenshilik joq+. 14Eger sizler buyırǵanlarımdı orınlasańlar, Meniń doslarım bolasızlar+. 15Bunnan bılay, sizlerdi «qul» dep atamayman. Óytkeni qul xojayınınıń ne isleytuǵının bilmeydi. Sizlerdi «doslarım» dep atayman. Sebebi Ákemnen esitkenlerimniń hámmesin sizlerge bildirdim+. 16Sizler Meni emes, Men sizlerdi tańladım. Barıp jemis bersin hám jemisi turaqlı bolsın dep, sizlerdi tayınladım. Solay etip, Meniń atım menen Ákemnen ne sorasańlar da, Ol sizlerge beredi+. 17Sizlerge buyrıǵım sol: bir-birińizdi súyińler!+

Dúnyanıń jek kóriwi

18– Eger dúnya sizlerdi jek kórse, sizlerden aldın onıń Meni jek kórgenin bilińler+. 19Sizler bul dúnyaniki bolǵanıńızda, dúnya ózine tiyislilerdi súyer edi. Biraq, sizler bul dúnyaniki emessizler. Óytkeni Men sizlerdi dúnyadan tańlap aldım. Sonlıqtan dúnya sizlerdi jek kóredi+. 20Meniń: «Xızmetshi xojasınan ullı emes», – degen sózlerimdi eslerińizge túsirińler. Eger adamlar Meni quwdalasa, sizlerdi de quwdalaydı. Eger Meniń sózimdi tıńlasa, sizlerdiń sózlerińizdi de tıńlaydı+. 21Bul islerdiń hámmesin sizlerge Meniń atım sebepli isleydi. Sebebi olar Meni Jibergendi bilmeydi. 22Eger Men kelmegenimde hám olarǵa aytpaǵanımda, olardıń gúnaları bolmas edi. Biraq endi gúnalarına keshirim joq+. 23Meni jek kórgen adam Meniń Ákemdi de jek kórgen boladı+. 24Eger Men olar arasında hesh kim islemegen islerdi islemegenimde, olarda gúna bolmas edi. Endi bolsa, olar islerimdi kórse de, Meni de, Ákemdi de jek kórdi+. 25Biraq bul olardıń Muxaddes Nızamındaǵı: «Meni biykarǵa jek kórdi»[*], – degen sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı+.

26Ákemnen sizlerge Men jiberetuǵın Jaqlawshı, yaǵnıy Ákemnen shıǵatuǵın Haqıyqat Ruwx kelgende, Ol Men tuwralı gúwalıq beredi+. 27Sizler de gúwalıq beresizler. Óytkeni áwelden-aq Meniń menen birgesizler+.

16

16^1– Men bulardı sizlerge azǵırılmawıńız ushın ayttım. 2Sizlerdi májilisxanadan quwıp jiberedi. Hátte, sizlerdi óltirip atırǵan hár bir adam bunıń menen Qudayǵa xızmet etip atırman, dep oylaytuǵın waqıt keledi+. 3Bulardı Ákemdi de, Meni de bilmegenlikten isleydi+. 4Sol waqıt kelgende bular tuwralı sizlerge aytqanımdı eske túsiriwińiz ushın, sizlerge bildirgen edim. Áwelden sizlerge bulardı aytqan joqpan, sebebi Men sizler menen birge edim+.

Muxaddes Ruwxtıń isi

5– Endi bolsa, Meni Jibergenniń janına baratırman. Degen menen, arańızda hesh kim Mennen: «Qayaqqa baratırsań?» – dep sorap atırǵan joq+. 6Biraq sizlerge bulardı aytqanım ushın, júregińiz qayǵıǵa toldı. 7Soǵan qaramastan, Men sizlerge haqıyqatın aytaman: Meniń ketkenim sizler ushın jaqsıraq. Eger Men ketpesem, sizlerge Jaqlawshı kelmeydi. Eger ketsem, Onı sizlerge jiberemen+. 8Ol kelgende, dúnyaǵa gúnanıń, haqlıqtıń hám húkimniń ne ekenin ashıp beredi. 9Gúna sonnan ibarat: adamlar Maǵan isenbeydi+. 10Haqlıq sonnan ibarat: Men Ákemniń janına ketip baratırman hám endi qaytıp Meni kórmeysizler. 11Húkim sonnan ibarat: bul dúnyanıń hákimi húkim etildi+.

12Sizlerge jáne de aytatuǵınlarım kóp, biraq házir sizler kótere almaysızlar. 13Biraq Ol, yaǵnıy Haqıyqat Ruwxı kelgende, sizlerdi tolıq haqıyqatqa qaray jeteleydi. Ol Ózliginen sóylemeydi, tek neni esitse, sonı sóyleydi hám keleshekte ne bolatuǵının sizlerge bildiredi+. 14Ol Meni ullılaydı. Óytkeni Ol Menikinen alıp, sizlerge bildiredi. 15Ákemde ne bar bolsa, hámmesi Meniki. Sonlıqtan: «Ol Menikinen alıp, sizlerge bildiredi», – degen edim+.

16Birazdan soń, sizler Meni artıq kórmeysizler. Jáne birazdan soń, Meni qaytadan kóresizler[*]+.

Qayǵıńız quwanıshqa aylanadı

17Sonda shákirtlerdiń geybirewleri bir-birine:

– «Birazdan soń, sizler Meni artıq kórmeysizler, jáne birazdan soń, Meni qaytadan kóresizler» hám «Sebebi Ákeme ketip baratırman», – dep aytıp, Ol bizlerge ne demekshi? 18«Birazdan soń» degeni ne? Ne aytqanına túsinbey atırmız, – dedi.

19Iysa olardıń Ózine bir soraw bermekshi bolǵanın bilip, olarǵa bılay dedi:

– «Birazdan soń, Meni kórmeysizler, jáne birazdan soń, Meni kóresizler», – degenim haqqında bir-birińizden sorap tursızlar ma? 20Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: sizler jılap, aza tutasızlar, al dúnya quwanadı. Sizler qayǵırasızlar, biraq qayǵıńız quwanıshqa aylanadı+. 21Hayal bala tuwǵanda azap shegedi, óytkeni onıń waqtı keldi. Biraq balasın tuwǵannan soń, dúnyaǵa adam kelgenlikten quwanıp, shekken azabın umıtıp ketedi+. 22Sol sıyaqlı, sizler de házir qayǵırıp atırsızlar. Biraq Men sizlerdi jáne kóremen hám júregińiz quwanıshqa toladı. Bul quwanıshtı sizlerden hesh kim tartıp ala almaydı+. 23Sol kúni Mennen hesh nárse soramaysızlar. Sizlerge shının, haqıyqatın aytaman: Meniń atım menen Ákemnen ne sorasańlar da, Ol sizlerge beredi+. 24Házirge deyin sizler Meniń atım menen hesh nárse soramadıńlar. Sorańlar, alasızlar, sonda quwanıshıńız tolı boladı+.

25Sizlerge bulardı tımsallar menen ayttım. Biraq Men sizlerge tımsallar menen sóylemeytuǵın waqıt keledi, sonda Ákem haqqında sizlerge ashıqtan-ashıq aytaman+. 26Sol kúni Meniń atım menen Ákemnen soraysızlar. Sizler ushın Ákemnen Men sorayman, dep atırǵanım joq. 27Ákemniń Ózi sizlerdi súyedi, sebebi sizler Meni súyip, Meniń Ákemnen kelgenime isendińler+. 28Men Ákemnen shıǵıp, dúnyaǵa keldim. Endi dúnyanı qaldırıp, Ákeme qaytıp baratırman+.

29Shákirtleri Iysaǵa:

– Mine, endi ashıq aytıp tursań, hesh tımsal qollanıp atırǵan joqsań. 30Seniń hámme nárseni, hátte, bizlerdiń endi soramaqshı bolǵanımızdı da biletuǵınıńdı bilemiz. Sonlıqtan Seniń Qudaydan kelgenińe isenemiz, – dedi+.

31Iysa olarǵa juwap berip bılay dedi:

– Endi isenesizler me? 32Mine, hámmeńiz úylerińizge tarqap ketip, Meni jalǵız qaldıratuǵın waqtıńız keledi, ol kelip qaldı da. Biraq Men jalǵız emespen, óytkeni Ákem Meniń menen birge+.

33Bulardı sizlerge Mende bolıp, tınıshlıq alıwıńız ushın ayttım. Bul dúnyada qıyınshılıq kóresizler, biraq márt bolıńlar, Men dúnyanı jeńdim!+

17

Iysanıń duwası

17^1Iysa bul sózlerdi aytıp bolǵannan soń, kózlerin aspanǵa tigip bılay dedi:

– Áke, waqıt keldi. Ulıń Seni ullılawı ushın, Sen de Ulıńdı ullıla+. 2Sebebi Seniń Oǵan bergen adamlarıńnıń hámmesine Ol máńgilik ómir bersin dep, Sen Oǵan pútkil adamzat ústinen biylik berdiń+. 3Máńgilik ómir – bul Seni, jalǵız haq Qudaydı hám Sen jibergen Iysa Masiyxtı biliw. 4Seniń Maǵan tapsırǵan isińdi tamamlaǵanım menen, Seni jer júzinde ullıladım. 5Áke, dúnya jaratılmastan burın Seniń menen birge bolǵanımda, Mende bolǵan ullılıq penen házir Meni Ózińniń aldıńda ullıla+.

6Seniń Maǵan dúnyadan bergen adamlarıńa Seniń atıńdı tanıttım. Olar Seniki edi, Sen olardı Maǵan berdiń hám olar Seniń sózlerińdi orınladı. 7Seniń Maǵan bergen nárselerińniń hámmesi Sennen ekenin olar endi bilip aldı. 8Óytkeni Maǵan bergen sózlerińdi olarǵa tapsırdım, olar qabıl etti. Olar Meniń Sennen kelgenimdi haqıyqattan bildi hám Meni Seniń jibergenińe isendi+. 9Olar ushın sorayman: dúnya ushın emes, Maǵan bergen adamlarıń ushın sorayman. Sebebi olar Seniki+. 10Menikiniń hámmesi – Seniki hám Senikiniń hámmesi – Meniki. Men olar arqalı ullılandım+. 11Men endi bul dúnyada emespen, biraq olar bul dúnyada. Men Saǵan baratırman, Muxaddes Áke, Maǵan bergen Óz atıńnıń kúshi menen olardı saqla[*], olar da Biz sıyaqlı bir bolsın+. 12Men olar menen birge bolǵanımda, Seniń Maǵan bergen atıńnıń kúshi menen olardı qorǵap saqladım[*]. Nabıt bolıwǵa tiyisli adamnan basqa olardan hesh biri nabıt bolmadı. Solay etip, Muxaddes Jazıw orınlandı+.

13Endi Men Saǵan baratırman. Meniń quwanıshım olarda tolı bolıwı ushın, bul sózlerdi dúnyada bolǵan waqtımda aytıp atırman+. 14Men olarǵa Seniń sózińdi tapsırdım, dúnya bolsa olardı jek kórdi. Óytkeni Meniń dúnyaǵa tiyisli bolmaǵanım sıyaqlı, olar da dúnyaǵa tiyisli emes+. 15Olardı dúnyadan alıwıńdı emes, shaytannan saqlawıńdı sorayman+. 16Meniń dúnyaǵa tiyisli bolmaǵanım sıyaqlı, olar da dúnyaǵa tiyisli emes. 17Olardı haqıyqat penen muxaddes qıl. Seniń sóziń – haqıyqat+. 18Seniń Meni dúnyaǵa jibergeniń sıyaqlı, Men de olardı dúnyaǵa jiberdim+. 19Olar da haqıyqat penen muxaddes bolıwı ushın, Men Ózimdi olar ushın baǵıshlayman.

20Men tek olar ushın emes, al olardıń sózleri arqalı Maǵan isenetuǵınlar ushın da sorayman: 21olardıń hámmesi bir bolsın. Áke, Meni Seniń jibergenińe dúnya iseniwi ushın, Seniń Mende hám Meniń Sende bolǵanım sıyaqlı, olar da Bizde bolsın. 22Biz bir bolǵanımız sıyaqlı, olar da bir bolıwı ushın, Seniń Maǵan bergen ullılıǵıńdı olarǵa berdim+. 23Men olarda, Sen Mendeseń. Meni Seniń jibergenińdi, sonday-aq Seniń Meni súyetuǵınıń sıyaqlı, olardı da súyetuǵınıńdı dúnya biliwi ushın, olar da bir tutas bolsın.

24Áke! Seniń Maǵan bergen adamlarıń Men bolatuǵın jerde Meniń menen birge bolıwın hám Sen Meni dúnya jaratılmastan burın súygenlikten, Seniń Maǵan bergen ullılıǵıńdı olardıń da kóriwin qáleymen+.

25Ádil Áke! Dúnya Seni bilmeydi, biraq Men Seni bilemen. Bular da Meni Seniń jibergenińdi biledi+. 26Maǵan degen súyispenshiligiń olarda bolıwı ushın hám Men de olarda bolıwım ushın, Seniń atıńdı olarǵa bildirdim hám bildiriwdi dawam etemen+.

18

Iysanıń qolǵa alınıwı

(Mat 26:47-56; Mrk 14:43-50; Luk 22:47-53)

18^1•Iysa duwa etip bolǵannan soń, shákirtleri menen birge Kidron sayınıń arǵı jaǵasına ótti. Ol jerde bir baǵ bar edi. Iysa shákirtleri menen sol baǵqa kirdi+.

2Oǵan satqınlıq qılatuǵın Yahuda da bul jerdi biletuǵın edi. Sebebi Iysa shákirtleri menen ol jerde tez-tez ushırasıp turatuǵın edi+. 3Solay etip, Yahuda janına bir topar Rim áskerleri menen bas ruwxaniyler hám pariseyler jibergen saqshılardı alıp, sol jerge keldi. Olardıń qollarında panıs, shom hám qurallar bar edi+.

4Iysa Ózine bolajaq hámme nárseni bilgenlikten, aldına shıǵıp, olardan:

– Kimdi izlep júrsizler? – dep soradı+.

5– Nasıralı Iysanı, – dep juwap berdi olar.

– Men – Solman, – dedi Iysa.

Iysanıń satqını Yahuda da olar menen birge turǵan edi. 6Iysa: «Men – Solman» dewi menen, olar artqa sheginip, jerge jıǵıldı.

7Sonda Iysa olardan jáne:

– Kimdi izlep júrsizler? – dep soradı.

– Nasıralı Iysanı, – dedi olar.

8Iysa juwap berip:

– Sizlerge ayttım-ǵo, Men – Solman. Eger Meni izlep júrgen bolsańlar, bul adamlardı jiberińler, ketsin, – dedi.

9Bul Onıń: «Seniń Maǵan bergenlerińniń hesh birin joytpadım», – dep burın Ózi aytqan sózleriniń orınlanıwı ushın boldı+.

10Sonda Shimon Petr janındaǵı qılıshın suwırıp alıp, bir siltep, bas ruwxaniydiń qulınıń oń qulaǵın shawıp tasladı. Quldıń atı Malkus edi+.

11Iysa Petrge:

– Qılıshıńdı qınabına salıp qoy! Ákemniń Maǵan bergen azap kesesinen ishpeyin be? – dedi+.

12•Sońınan áskerler toparı menen olardıń basshısı hám yahudiylerdiń saqshıları Iysanı uslap bayladı. 13Onı dáslep Xannaǵa alıp bardı. Xanna sol jılı bas ruwxaniy bolǵan Kayafanıń qáyin atası edi+. 14Yahudiy basshılarına: «Xalıq ushın bir adamnıń óliwi jaqsıraq», – dep keńes bergen usı Kayafa edi+.

Petrdiń Iysadan tanıwı

(Mat 26:69-70; Mrk 14:66-68; Luk 22:55-57)

15Shimon Petr menen jáne basqa shákirti Iysanıń izine erip bardı. Bul shákirt bas ruwxaniyge tanıs bolǵanlıqtan, Iysa menen birge bas ruwxaniydiń háwlisine kirdi. 16•Al Petr sırtta, qapınıń aldında qaldı. Bas ruwxaniydiń tanısı bolǵan sol shákirt sırtqa shıǵıp, qapını qarawıllaǵan shorı qız benen sóylesti de, Petrdi ishke alıp kirdi.

17Qapını qarawıllaǵan shorı qız Petrden:

– Sen de bul Adamnıń shákirtlerinen emesseń be? – dep soradı.

– Yaq, – dep juwap berdi ol.

18Kún suwıq bolǵanlıqtan, xızmetshiler menen saqshılar kómir jaǵıp, jılınıp turdı. Petr de olar menen birge turıp jılındı.

Bas ruwxaniydiń Iysanı tergewi

(Mat 26:59-66; Mrk 14:55-64; Luk 22:66-71)

19•Bas ruwxaniy Iysadan Onıń shákirtleri hám tálimatı haqqında soradı.

20Iysa oǵan bılay dep juwap berdi:

– Men dúnyaǵa ashıq sóyledim. Hámme waqıtta yahudiyler jıynalatuǵın májilisxanalarda hám Ibadatxanada úyrettim. Jasırın hesh nárse aytpadım+. 21Nege Mennen sorap atırsań? Sózlerimdi esitkenlerden sora. Olar ne aytqanımdı biledi.

22Iysa usılardı aytqanda, Oǵan jaqın turǵan saqshılardıń biri:

– Bas ruwxaniyge de usılay juwap beriwge bola ma? – dep Onıń betine urıp jiberdi+.

23Iysa oǵan:

– Eger Men nadurıs sóylegen bolsam, nadurıslıǵımdı dálille. Biraq durıs sóylegen bolsam, nege Meni urasań? – dedi.

24Xanna Iysanı baylawlı halında bas ruwxaniy Kayafaǵa jiberdi.

Petrdiń Iysadan jáne tanıwı

(Mat 26:71-75; Mrk 14:69-72; Luk 22:58-62)

25Shimon Petr ele otqa jılınıp tur edi.

– Sen de Onıń shákirtlerinen emesseń be? – dep soradı olar.

Biraq ol tanıp:

– Yaq, – dedi.

26Bas ruwxaniydiń qullarınıń biri, Petr qulaǵın shapqan adamnıń aǵayini Petrden:

– Seni baǵda Onıń menen birge kórgen joqpan ba? – dep soradı+.

27Petr jáne tandı. Sol waqıtta-aq qoraz shaqırdı+.

Iysa Pilat aldında

(Mat 27:1-2, 11-31; Mrk 15:1-5; Luk 23:1-5, 13-25)

28•Tań azanda yahudiy basshıları Iysanı Kayafanıń aldınan hákim Pilattıń sarayına alıp bardı. Olar Qutqarılıw bayramınıń asın haramlanbay jew ushın sarayǵa kirmedi+. 29Sol sebepten Pilat sırtqa shıǵıp, olardan:

– Bul adamdı ne nársede ayıplap atırsızlar? – dep soradı+.

30Olar juwap berip:

– Eger bul adam jınayatshı bolmaǵanda, Onı seniń aldıńa alıp kelmes edik, – dedi.

31Pilat olarǵa:

– Onı ózlerińiz alıp ketip, óz nızamıńız boyınsha húkim etińler, – dedi.

Yahudiy basshıları:

– Bizlerge hesh kimdi óltiriwge ruxsat etilmegen, – dedi.

32Iysanıń Óziniń qanday ólim menen óletuǵını haqqında aytqan sózleriniń orınlanıwı ushın usılay boldı+.

33Sonda Pilat jáne sarayına kirdi hám Iysanı ózine shaqırtıp:

– Sen Yahudiylerdiń Patshasımısań? – dep soradı+.

34Iysa bılay dep juwap berdi:

– Bunı óziń aytıp tursań ba yamasa Men tuwralı saǵan basqalar ayttı ma?

35Pilat:

– Men ne yahudiymen be? Seni maǵan Óz xalqıń menen bas ruwxaniyleriń tapsırdı. Sen ne islep qoydıń? – dedi.

36Iysa juwap berip:

– Meniń Patshalıǵım bul dúnyada emes. Eger Patshalıǵım bul dúnyada bolǵanda, yahudiy basshılarınıń qolına tapsırılmawım ushın, xızmetshilerim gúreser edi. Biraq Meniń Patshalıǵım bul jerde emes, – dedi+.

37– Demek, Sen patsha ekenseń-dá? – dedi Pilat.

Iysa juwap berip:

– Óziń aytqanday, Men Patshaman. Men haqıyqat haqqında gúwalıq beriw ushın tuwıldım hám sonıń ushın dúnyaǵa keldim. Kim haqıyqat tárepinde bolsa, Meniń dawısımdı esitedi, – dedi+.

38Pilat Iysaǵa:

– Haqıyqat degen ne? – dedi.

Bunı aytıp bolǵannan soń, Pilat jáne yahudiylerdiń janına shıǵıp, olarǵa:

– Men Onnan hesh ayıp taba almay atırman+. 39Biraq sizlerde bar bir ádet boyınsha, men hár Qutqarılıw bayramında sizler ushın bir tutqındı bosatıp beretuǵın edim. Sizler ushın Yahudiylerdiń Patshasın bosatıp beriwimdi qáleysizler me? – dedi+.

40Biraq olar jáne:

– Yaq, Onı emes, Barabbanı bosat! – dep baqırıstı.

Al Barabba qozǵalańshı edi.

19

Iysanıń ólimge húkim etiliwi

19^1•Sonda Pilat Iysanı uslap, qamshılawdı buyırdı. 2Áskerler tikenli shıbıqlardan taj órip, Iysanıń basına kiygizdi. Sońınan Oǵan shım qızıl shapan japtı. 3Aldına kelip:

– Jasasın, Yahudiylerdiń Patshası! – dep júzine shapalaq penen urdı.

4Pilat jáne sırtqa shıǵıp, yahudiylerge:

– Mine, meniń Onnan hesh bir ayıp tappaǵanımdı sizlerdi bilsin dep, Onı sizlerdiń aldıńızǵa shıǵarıp atırman, – dedi+.

5Sonda basında tikenli tajı, ústinde shım qızıl shapanı bar Iysa sırtqa shıqtı. Pilat olarǵa:

– Mine, bul Adam! – dedi.

6Bas ruwxaniyler menen olardıń saqshıları Iysanı kórgende:

– Onı atanaq aǵashqa shegelet, shegelet! – dep baqırıstı.

Pilat olarǵa:

– Onı sizler alıp ketip, atanaq aǵashqa shegeleńler. Óytkeni men Onnan hesh qanday ayıp tappay atırman, – dedi.

7Yahudiy basshıları oǵan juwap berip:

– Bizlerde nızam bar hám sol nızam boyınsha, Ol óliwi shárt. Sebebi Ol Ózin Qudaydıń Ulı dep atadı, – dedi+.

8Pilat bul sózlerdi esitkende, burınǵıdan beter qorqıp ketti. 9Qaytadan sarayına kirip, Iysadan:

– Sen qay jerdenseń? – dep soradı.

Biraq Iysa oǵan juwap bermedi+. 10Pilat Oǵan:

– Meniń menen sóylespeyjaqsań ba? Seni azat qılıwǵa da, atanaq aǵashqa shegeletiwge de biyligim bar ekenin bilmeyseń be? – dedi.

11Iysa juwap berip:

– Saǵan Qudaydan berilmegende, sende Meniń ústimnen hesh qanday biylik bolmas edi. Sonlıqtan Meni saǵan uslap bergenniń gúnası seniń gúnańnan awırıraq, – dedi+.

12Sol waqıttan baslap, Pilat Iysanı azat etiwge tırıstı. Biraq yahudiy basshıları:

– Bul Adamdı azat qılsań, Rim imperatorınıń dostı emesseń. Ózin patsha dep ataytuǵın hár bir adam imperatorǵa qarsı boladı, – dep baqırıstı+.

13Pilat bul sózlerdi esitkende, Iysanı sırtqa shıǵardı hám «Tas maydansha», evreyshe Gabbata dep atalǵan jerdegi húkim gúrsisine otırdı. 14Tayarlıq kúni, Qutqarılıw bayramınan bir kún burın saat on ekiler shamasında Pilat yahudiylerge:

– Mine, sizlerdiń Patshańız! – dedi.

15Biraq olar baqırısıp:

– Joq qıl Onı! Joq qıl, atanaq aǵashqa shegele! – dedi.

Pilat olarǵa:

– Sizlerdiń Patshańızdı atanaq aǵashqa shegeleyin be? – dedi.

– Bizlerdiń Rim imperatorınan basqa patshamız joq, – dep juwap berdi bas ruwxaniyler+.

16Solay etip, Pilat Iysanı atanaq aǵashqa shegelew ushın áskerlerge tapsırdı.

Iysanıń atanaq aǵashqa shegeleniwi

(Mat 27:32-44; Mrk 15:21-32; Luk 23:26-43)

Áskerler Iysanı alıp ketti. 17•Iysa Óz atanaq aǵashın arqalap, «Bas súyek ornı», evreyshe Golgota dep atalǵan jerge keldi. 18Sol jerde Iysanı hám Onıń menen birge eki adamdı atanaq aǵashqa shegeledi. Olardıń birewi oń tárepte, ekinshisi sol tárepte, al Iysa ortada edi.

19Pilat jazıw jazdırıp, onı atanaq aǵashtıń ústine ildirtti. Onda: «NASÍRALÍ IYSA – YAHUDIYLERDIŃ PATSHASÍ», – dep jazılǵan edi. 20Yahudiylerdiń kóbisi bul jazıwdı oqıdı. Óytkeni Iysa atanaq aǵashqa shegelengen jer qalaǵa jaqın edi hám bul jazıw evreyshe, latınsha hám grekshe jazılǵan edi+. 21Yahudiylerdiń bas ruwxaniyleri Pilatqa bılay dedi:

– «Yahudiylerdiń Patshası» dep jazba, «Onıń Ózi: Men – Yahudiylerdiń Patshasıman, dedi», – dep jaz.

22– Ne jazajaq bolsam jazdım, – dep juwap berdi Pilat.

23Áskerler Iysanı atanaq aǵashqa shegelegennen soń, Onıń kiyimin aldı hám onı tórt bólekke bólip, hár qaysısı bir bólekten aldı. Kóylegin de aldı. Ol tigilmegen bolıp, bastan-ayaq bir pútin toqıma edi.

24Sonlıqtan áskerler bir-birine:

– Bunı jırtpayıq, shek taslayıq, kimge tússe, sol alsın, – dedi.

Bul Muxaddes Jazıwdaǵı mına sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı:

«Kiyimlerimdi óz ara bólisti,

Lipaslarım ushın shek tasladı»[*].

Áskerler usı aytılǵandı isledi+. 25Iysanıń atanaq aǵashınıń qasında Onıń anası, anasınıń apası, Klopanıń hayalı Máriyam hám magdalalı Máriyam turǵan edi+. 26Iysa anasın hám onıń janında turǵan Óziniń súyikli shákirtin kórgende, anasına:

– Apa, mine, seniń ulıń, – dedi+.

27Keyin shákirtine:

– Mine, bul seniń anań, – dedi.

Sol waqıttan baslap, sol shákirt onı óz úyine aldı.

Iysanıń jan tapsırıwı

(Mat 27:45-56; Mrk 15:33-41; Luk 23:44-49)

28•Sonnan soń, Iysa hámmesiniń tamamlanǵanın bilip, Muxaddes Jazıw orınlanıwı ushın[*]:

– Shóllep turman! – dedi+.

29Sol jerde sirke suwına tolı bir gúze tur edi. Áskerler sorǵıshtı oǵan batırıp alıp, mayoran shóbi[*] shıbıǵına qadadı da, Iysanıń awzına tuttı. 30Iysa onı tatıp kórip:

– Orınlandı, – dedi de, basın iyip, jan tapsırdı.

31Bul tayarlıq kúni[*] edi. Erteńgi kún Qutqarılıw bayramına tuwra keletuǵın ayrıqsha Shabbat kúni[*] bolǵanlıqtan, yahudiy basshıları denelerdi atanaq aǵashta qaldırıwdı qálemedi. Olar Pilattan shegelengenlerdiń ayaqların sındırıp[*], denelerdi alıp taslawdı soradı+. 32Sonda áskerler barıp, Iysa menen atanaq aǵashqa shegelengenlerdiń dáslep birinshisiniń, sońınan ekinshisiniń ayaqların sındırıp tasladı. 33Biraq Iysanıń qasına kelgende, Onıń álle qashan jan tapsırǵanın kórip, ayaqların sındırmadı. 34Bunıń ornına, áskerlerdiń biri Onıń búyirin nayza menen testi. Sol waqıtta-aq qan menen suw aǵıp shıqtı+. 35Bunı kórgen adamnıń gúwalıǵı haqıyqat. Ol óziniń haqıyqatlıqtı aytıp atırǵanın biledi. Sizler de iseniwińiz ushın ol gúwalıq berdi+. 36Bulardıń hámmesi: «Onıń hesh bir súyegi sınbaydı»[*], – degen Muxaddes Jazıwdaǵı sózlerdiń orınlanıwı ushın boldı+. 37Muxaddes Jazıwdıń basqa bir jerinde: «Ózleri nayza menen tesken Adamǵa qaraydı»[*], – delingen+.

Iysanıń qábirge qoyılıwı

(Mat 27:57-61; Mrk 15:42-47; Luk 23:50-56)

38•Bunnan soń, arimatiyalı Yusup Iysanıń denesin alıp ketiw ushın Pilattan ruxsat soradı. Yusup Iysanıń shákirti edi. Biraq ol yahudiy basshılarınan qorqqanlıqtan, bunı jasırıp júrgen edi. Pilat ruxsat bergennen soń, Yusup barıp, Iysanıń denesin alıp ketti+. 39Burın túnde Iysaǵa kelgen Nikodim de júz qadaqqa[*] jaqın mirra[*] menen aloe aralaspasın alıp keldi+. 40Yahudiylerdiń jerlew dástúri boyınsha, olar Iysanıń denesin xosh iyisli zatlar sebilgen zıǵır kepinge oradı+. 41Iysa atanaq aǵashqa shegelengen jerde bir baǵ bolıp, bul baǵdıń ishinde ele hesh kim qoyılmaǵan bir jańa qábir bar edi+. 42Bul kún yahudiylerdiń tayarlıq kúni bolǵanlıqtan, qábir jaqın jaylasqanı sebepli, olar Iysanı sol jerge qoydı.

20

Iysanıń qayta tiriliwi

(Mat 28:1-8; Mrk 16:1-8; Luk 24:1-12)

20^1•Ekshembi kúni tań azanda, ele qarańǵı bolǵanda, magdalalı Máriyam qábirge keldi hám qábirdiń awzındaǵı tastıń alıp taslanǵanın kórdi+. 2Ol juwırıp, Shimon Petrge hám Iysanıń jaqsı kóretuǵın sol shákirtine bardı da, olarǵa:

– Iyemizdi qábirden alıp ketipti. Onı qay jerge qoyǵanın bilmeymiz, – dedi+.

3Sonda Petr menen basqa shákirt shıǵıp, qábirge qaray jol aldı. 4Olar juwırıp ketti. Biraq sol shákirt Petrden tezirek juwırıp, qábirge birinshi bolıp keldi. 5Ol ishke úńilip qaraǵanda, sol jerde jatırǵan zıǵır kepindi kórdi, biraq ishke kirmedi. 6Onıń izinen Shimon Petr jetip kelip, qábirge kirdi. Sol jerde jatırǵan kepindi hám 7Iysanıń basına oralǵan oramaldı kórdi. Oramal kepin menen birge emes, al bólek jerde búklenip turǵan edi. 8Sonda qábirge birinshi bolıp kelgen sol shákirt te ishke kirdi hám usılardı kórip, isendi. 9Sebebi olar Iysanıń ólimnen qayta tiriliwi tiyis ekenligi tuwralı aytılǵan Muxaddes Jazıwdı elege deyin túsinbeytuǵın edi+. 10Bunnan soń, shákirtler úylerine qaytıp ketti.

Iysanıń magdalalı Máriyamǵa kóriniwi

(Mat 28:9-10; Mrk 16:9-11)

11•Al Máriyam qábirdiń sırtında jılap turǵan edi. Jılap turıp, eńkeyip qábirdiń ishine qaradı 12hám aq kiyimli eki perishteni kórdi. Biri Iysanıń denesi jatqan jerdiń bas ushında, ekinshisi ayaq ushında otırǵan edi+.

13Olar Máriyamnan:

– Hayal, sen nege jılap tursań? – dep soradı.

– Iyemdi alıp ketipti. Onı qay jerge qoyǵanın bilmeymen, – dedi ol.

14Usılardı aytıp bolıp, arqasına burıldı hám Iysanıń turǵanın kórdi. Biraq Onıń Iysa ekenin tanımadı+.

15Iysa oǵan:

– Hayal, sen nege jılap tursań? Kimdi izlep júrseń? – dedi.

Máriyam Onı baǵman dep oylap, Oǵan:

– Mırza, eger Onı sen alıp ketken bolsań, qay jerge qoyǵanıńdı maǵan ayt, men Onı alıp qaytayın, – dedi+.

16Iysa oǵan:

– Máriyam! – dedi.

Máriyam burılıp, evreyshelep:

– Rábbuniy! – dedi. Rábbuniy – «ustaz» degendi ańlatadı.

17Iysa oǵan:

– Maǵan qol tiygizbe! Sebebi Men ele Ákemniń janına kóterilmedim. Al sen tuwısqanlarıma barıp, Meniń Ákemniń hám sizlerdiń Ákeńizdiń, Meniń Qudayımnıń hám sizlerdiń Qudayıńızdıń aldına kóterilip baratırǵanımdı ayt, – dedi+.

18Magdalalı Máriyam shákirtlerge barıp, olarǵa:

– Men Iyemdi kórdim! – dedi hám Iysanıń ózine ne aytqanların olarǵa xabarladı.

Iysanıń shákirtlerine kóriniwi

(Mat 28:16-20; Mrk 16:14-18; Luk 24:36-49)

19•Ekshembi kúni keshte shákirtler birge jıynalǵan edi. Yahudiy basshılarınan qorqqanlıqtan, olar úydiń qapıların ilip qoyǵanda, Iysa keldi. Olardıń ortasında turıp, olarǵa:

– Tınıshlıq sizlerge yar bolsın! – dedi.

20Bunı aytıp, olarǵa qolların[*] hám búyirin kórsetti. Shákirtler Iyemizdi kórip, qattı quwandı.

21Iysa olarǵa jáne bılay dedi:

– Tınıshlıq sizlerge yar bolsın! Ákem Meni jibergeni sıyaqlı, Men de sizlerdi jiberip atırman+. 22Usılay dedi de, olarǵa qaray úplep:

– Muxaddes Ruwxtı alıńlar+. 23Sizler kimniń gúnaların keshirseńler, Quday da onıń gúnaların keshiredi. Sizler kimniń gúnaların keshirmeseńler, Quday da onıń gúnaların keshirmeydi, – dedi+.

Iysanıń Tomasqa kóriniwi

24On eki shákirttiń biri, Egiz dep atalǵan Tomas Iysa kelgende olardıń arasında joq edi+. 25Sonlıqtan basqa shákirtler oǵan:

– Bizler Iyemizdi kórdik, – desti.

Biraq Tomas olarǵa:

– Onıń qollarındaǵı shege izlerin kórmegenimshe, barmaǵım menen shege izlerin hám qollarım menen Onıń búyirin uslap kórmegenimshe, isenbeymen, – dedi.

26Bir hápteden soń, Iysanıń shákirtleri jáne úyde jıynalǵan edi. Tomas ta olar menen birge edi. Úydiń qapıları ilik bolǵanda, Iysa kelip, olardıń ortasında turdı da:

– Tınıshlıq sizlerge yar bolsın! – dedi.

27Sońınan Tomasqa:

– Barmaǵıńdı berman soz. Qollarıma qara, qolıńdı sozıp, búyirimdi uslap kór. Gúmanlanbay, isen, – dedi.

28Tomas Oǵan juwap berip:

– Iyem meniń, Qudayım meniń! – dedi+.

29Iysa oǵan:

– Sen Meni kórgenlikten isendiń. Biraq, kórmey isengenler qanday baxıtlı! – dedi+.

Bul kitaptıń maqseti

30Iysa shákirtleriniń aldında bul kitapta jazılmaǵan basqa da kóp káramatlı belgiler isledi+. 31Biraq bular sizlerdiń Iysanıń Masiyx, Qudaydıń Ulı ekenine iseniwińiz ushın hám isenip, Onıń atı menen ómirge iye bolıwıńız ushın jazıldı+.

21

Iysanıń Galilada jeti shákirtine kóriniwi

21^1Bunnan soń, Iysa Tiberiya kóliniń jaǵasında shákirtlerine jáne kórindi. Bul bılay boldı:+
2Shimon Petr, Egiz dep atalǵan Tomas, Galilanıń Kana qalasınan bolǵan Nataniel, Zebedeydiń ulları hám Iysanıń shákirtlerinen jáne ekewi birge edi+. 3Shimon Petr olarǵa:

– Men balıq awlawǵa ketip baratırman, – dedi.

– Bizler de seniń menen birge baramız, – dedi olar.

Olar barıp, qayıqqa mindi. Biraq sol túni hesh nárse tuta almadı.

4Tań atqanda, kóldiń jaǵasında Iysa turǵan edi. Biraq shákirtleri Onıń Iysa ekenin bilmedi+.

5Iysa olardan:

– Háy, doslar, balıǵıńız joq pa? – dep soradı.

– Joq, – dep juwap berdi olar+.

6– Awıńızdı qayıqtıń oń jaǵına salıńlar, sonda tutasızlar, – dedi Iysa.

Olar aw salıp, kóp balıq tutqanlıqtan, awdı tartıp shıǵara almadı+.

7Iysanıń súyikli shákirti Petrge:

– Bul Iyemiz! – dedi.

«Bul Iyemiz» degendi esitkennen, Shimon Petr shapanın túrip kólge sekirdi+. 8Al basqa shákirtler balıq tolı awdı súyrep, qayıq penen keldi. Óytkeni olar jaǵadan shama menen eki júz shıǵanaq uzaqlıqta edi. 9Olar jaǵaǵa shıqqanda, ol jerde jaǵılıp atırǵan kómirdi hám qozdıń ústine qoyılǵan balıq penen nandı kórdi.

10Iysa olarǵa:

– Házir tutqan balıqlarıńızdan alıp kelińler, – dedi.

11Shimon Petr qayıqqa minip, balıqqa tolı awdı jaǵaǵa tartıp shıǵardı. Awda bir júz eliw úsh iri balıq bar edi. Balıqlar sonshelli kóp bolsa da, aw jırtılmadı. 12Iysa olarǵa:

– Kelińler, azanǵı awqattı jeńler, – dedi.

Shákirtleriniń hesh qaysısı Onnan: «Sen kimseń?» – dep sorawǵa batına almadı. Sebebi Onıń Iyemiz ekenin biletuǵın edi. 13Iysa jaqınıraq keldi de, nandı alıp, olarǵa berdi. Balıqlar menen de usılay isledi.

14Solay etip, bul Iysanıń ólimnen tirilgeninen soń, shákirtlerine úshinshi márte kóriniwi edi+.

Iysanıń Petr menen sóylesiwi

15Azanǵı awqattı jep bolǵannan soń, Iysa Shimon Petrden:

– Yuxan ulı Shimon, Meni olardan da kóbirek súyeseń be? – dep soradı.

– Awa, Iyem. Seni jaqsı kóretuǵınımdı bileseń-ǵo, – dedi Oǵan Petr.

Iysa oǵan:

– Qozılarımdı otlat, – dedi.

16Iysa ekinshi márte onnan:

– Yuxan ulı Shimon, Meni súyeseń be? – dep soradı.

Petr Oǵan:

– Awa, Iyem. Seni jaqsı kóretuǵınımdı bileseń-ǵo, – dedi.

Iysa oǵan:

– Qoylarımdı baq, – dedi+.

17Úshinshi márte Iysa onnan:

– Yuxan ulı Shimon, Meni jaqsı kóreseń be? – dep soradı.

Petr Onıń ózinen úshinshi márte: «Meni jaqsı kóreseń be?» – dep soraǵanına qapa boldı.

– Iyem, Sen hámmesin bileseń, Seni súyetuǵınımdı da bileseń, – dedi Petr.

Iysa oǵan bılay dedi:

– Qozılarımdı otlat. 18Saǵan shının, haqıyqatın aytaman: jas waqtıńda belbewińdi óziń baylap, qálegen jerińe baratuǵın ediń. Biraq qartayǵanıńda qollarıńdı sozıp turasań hám basqa birew belbewińdi baylap, seni qálemegen jerińe alıp baradı.

19Iysa bunı Petrdiń qanday ólim menen Qudaydı ullılaytuǵının bildiriw ushın aytqan edi. Usını aytıp bolıp:

– Izime er, – dedi+.

20Petr artına burılıp, Iysanıń súyikli shákirtiniń izlerine erip kiyatırǵanın kórdi. Bul – keshki awqat waqtında Iysanıń kókiregine súyenip jatıp: «Iyem, Saǵan kim satqınlıq isleydi?» – dep soraǵan shákirt edi+. 21Petr onı kórip, Iysadan:

– Iyem, oǵan ne boladı? – dep soradı.

22Iysa oǵan:

– Men kelemen degenshe, onıń jasawın qálesem, saǵan ne? Sen Meniń izime er, – dedi+.

23Solay etip, tuwısqanlar arasında: «Bul shákirt ólmeydi», – degen sóz tarqaldı. Biraq Iysa Petrge: «Ol ólmeydi», – degen joq. Al: «Men kelemen degenshe, onıń jasawın qálesem, saǵan ne?» – degen edi.

24Bulardıń hámmesi haqqında gúwalıq berip, usılardı jazǵan sol shákirt. Bizler onıń gúwalıǵınıń haqıyqat ekenin bilemiz+.

25Iysa islegen basqa da kóp isler bar. Eger olar birme-bir jazılǵanda, jazılǵan kitaplar dúnyaǵa sıymas edi, dep oylayman+.

* 1:17 Masiyx – «Basına may quyılǵan adam» degendi ańlatadı. Quday wáde etken Qutqarıwshı. Sózlikke qarań.

* 1:19 Lebiyli – lebiy urıwına tiyisli adam. Olar Ibadatxanada xızmet etken. 1Jln 23:28-32.

* 1:21 Mal 4:5-6.

* 1:21 Nzm 18:15-19.

* 1:23 Iysh 40:3.

* 1:24-25 Pariseyler – Iysanıń zamanında yahudiy xalqınıń kúshli diniy toparı.

* Yuxn 1:27 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Biraq Ol mennen aldın bar edi».

* 1:31 Suw menen shomıldırıw – grek tilinde «baptizo». Bul rásim adamlardıń Qudaydıń aldında táwbe etip, taza ómirdi baslawınıń nıshanı.

* 1:42 Kifa – bul Petrdiń basqa atı – arameyshe Kifa, grekshe Petr. Ekewi de «tas» degendi bildiredi. Mat 16:18.

* 1:51 Adam Ulı – Iysa Masiyx Ózin kóbinese usılay atadı, sózlikke qarań.

* 2:6 Eki-úsh metreta – bir metreta shama menen 40 l.

* 2:13 Qutqarılıw bayramı – sózlikke qarań.

* 2:17 Zab 68:10.

* 3:3 Qaytadan – joqarıdan.

* 3:14 San 21:4-9.

* Yuxn 3:15 adam – Bazı qoljazbalarda «adam ólmeydi, al» degen sózler de bar.

* Yuxn 5:3-4 Bazı qoljazbalarda 3-ayattıń aqırında hám 4-ayatta mına sózler de bar: «Olar suwdıń qozǵalıwın kútip jatatuǵın edi. Sebebi Jaratqan Iyeniń bir perishtesi ara-tura háwizge túsip, suwdı háreketke keltiretuǵın edi. Suw qozǵalǵannan soń, birinshi bolıp suwǵa túsken adam qanday awırıw bolsa da, awırıwına shıpa tabatuǵın edi».

* Yuxn 5:16 Bazı qoljazbalarda «…hám Onı óltiriwdiń jolın izley» degen sózler de bar.

* 5:17 Ákem – Quday.

* 6:7 Eki júz dinarlıq – bir dinar jumısshınıń bir kúnlik is haqısı.

* Yuxn 6:11 otırǵanlarǵa úlestirip berd – Bazı qoljazbalarda «shákirtlerine berdi, shákirtleri otırǵanlarǵa úlestirip berdi» delingen.

* 6:31 Shıǵ 16:4-5; Zab 77:24.

* 6:31 Manna – Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp shólde júrgende, Quday aspannan bergen azıq.

* 6:45 Iysh 54:13.

* Yuxn 6:69 Qudaydıń Muxaddesi – Bazı qoljazbalarda «Masiyx, tiri Qudaydıń Ulı».

* 7:22 Jar 17:9-14.

* 7:42 2Pat 7:12; Mix 5:2.

* 8:5 Leb 20:10; Nzm 22:22-24.

* Yuxn 8:9 Bazı qoljazbalarda «…hújdanları áshkara bolıp» degen sózler de bar.

* 8:17 Nzm 17:6; 19:15.

* Yuxn 8:59 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Ol olardıń arasınan ótip ketti hám jolın dawam etti».

* Yuxn 9:35 Adam Ulına – Bazı qoljazbalarda «Quday Ulına».

* 10:22 Ibadatxananı baǵıshlaw bayramı – b. e. sh. 164 jılǵı Qudaydıń úyiniń jańadan baǵıshlanıwın eske alıw bayramı.

* 10:34 Zab 81:6.

* 12:13 Hosanna! – «Qutqara gór!» degen mániste. Qudaydı alǵıslaǵanda aytıladı.

* 12:13 Zab 117:25-26.

* 12:14-15 Qız Sion – Erusalim.

* 12:14-15 Zxr 9:9.

* 12:31 Bul dúnyanıń hákimi – shaytan.

* 12:38 Iysh 53:1.

* 12:40 Iysh 6:10.

* Yuxn 12:47 orınlamasa – Bazı qoljazbalarda «isenbese».

* 13:18 Zab 40:10.

* 14:30 Bul dúnyanıń hákimi – shaytan.

* 15:25 Zab 34:19; 68:5.

* Yuxn 16:16 Bazı qoljazbalarda mına sózler de bar: «Sebebi Men Ákemniń aldına baratırman».

* Yuxn 17:11 Maǵan bergen Óz atıńnıń kúshi menen olardı saqla – Bazı qoljazbalarda: «Óz atıńnıń kúshi menen Maǵan bergenlerińdi saqla».

* Yuxn 17:12 Seniń Maǵan bergen atıńnıń kúshi menen olardı qorǵap saqladım – Bazı qoljazbalarda: «…atıńnıń kúshi menen olardı qorǵadım. Maǵan bergenlerińdi saqladım».

* 19:24 Zab 21:19.

* 19:28 Zab 21:16; 68:22.

* 19:29 Mayoran shóbi – bul nazbaygúl shóbine tuqımlas ósimlik.

* 19:31 Tayarlıq kúni – juma kúni.

* 19:31 Shabbat kúni – shembi kúni.

* 19:31 Ayaqların sındırıp – olardıń tezirek óliwi ushın solay islengen.

* 19:36 Shıǵ 12:46; San 9:12; Zab 33:21.

* 19:37 Zxr 12:10.

* 19:39 Júz qadaq – júz «litra» (grek awırlıq ólshemi). Shama menen 34 kg.

* 19:39 Mirra – xosh iyisli shayır.

* Yuxn 20:20 Áyyemgi slavyansha awdarmada «hám ayaqların» degen sózler de bar.

+ 1:1 Jar 1:1, Ayan 19:13, Yuxn 20:28, 1Yuxn 5:20, Fil 2:6

+ 1:3 Zab 32:6, 1Kor 8:6, Kol 1:16, Evr 1:2

+ 1:4 Yuxn 5:26, Yuxn 11:25, 1Yuxn 1:2, 1Yuxn 5:11, Yuxn 8:12, Yuxn 9:5, Yuxn 12:46

+ 1:6 Mat 3:1, Mrk 1:4, Luk 1:80, Luk 3:2

+ 1:7 Yuxn 3:26, Yuxn 5:33, Yuxn 10:41, Yuxn 20:31, Elsh 19:4

+ 1:9 Zab 35:10, Iysh 49:6, 1Pet 2:9

+ 1:11 Yuxn 5:43

+ 1:12 Mat 5:9, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 5:1, Rim 8:14

+ 1:13 Yuxn 3:3, Yaqp 1:18

+ 1:14 1Yuxn 4:2, 2Yuxn 1:7, 1Tim 3:16, Evr 2:14

+ 1:15 Mat 3:11

+ 1:17 Nzm 33:4, Yuxn 7:19, Yuxn 14:6

+ 1:18 Shıǵ 33:20, Yuxn 6:46, 1Yuxn 4:12, Kol 1:15, 1Tim 6:16

• 1:19 Mat 3:1-12, Mrk 1:2-8, Luk 3:15-17

+ 1:20 Elsh 13:25

+ 1:21 Mal 4:5, Mat 17:12-13, Luk 1:17, Nzm 18:15, Nzm 18:18-19

+ 1:23 Iysh 40:3

+ 1:29 Shıǵ 12:3, Leb 1:10, Iysh 53:7, 1Pet 1:19, 1Yuxn 2:2, 1Yuxn 4:10

+ 1:31 Luk 1:17

+ 1:32 Iysh 11:2, Mat 3:16, Mrk 1:10, Luk 3:22

+ 1:33 Iol 2:28, Elsh 1:5
+ 1:35 Mat 11:2, Mrk 2:18, Luk 11:1
+ 1:36 Yuxn 1:29
+ 1:38 Yuxn 18:4, Yuxn 18:7
+ 1:40 Mat 4:18-20, Mrk 1:16-20, Luk 5:2-11
+ 1:41 Yuxn 4:25

+ 1:42 Mat 16:18, Mrk 3:16, Gal 1:18, 1Kor 1:12

+ 1:44 Yuxn 12:21

+ 1:45 Yuxn 21:2, Nzm 18:15, Luk 24:27, Mat 2:23, Luk 2:39

+ 1:47 Zab 31:2, Rim 9:6

+ 1:49 Zab 2:7, Mat 27:11, Mat 27:42, Yuxn 11:27

+ 1:51 Jar 28:12, Dan 7:13

+ 2:1 Yuxn 4:46, Yuxn 21:2

+ 2:4 Mrk 14:41, Yuxn 7:6, Yuxn 7:30, Yuxn 8:20, Yuxn 13:1

+ 2:6 Yuxn 3:25

+ 2:12 Mrk 3:31, Mrk 6:3, Yuxn 7:3, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

• 2:13 Mat 21:12-13, Mrk 11:15-17, Luk 19:45-46

+ 2:13 Nzm 16:1, Nzm 16:16, Yuxn 6:4, Yuxn 11:55

+ 2:16 Luk 2:49
+ 2:17 Zab 68:10
+ 2:18 Yuxn 4:48, Yuxn 6:30, 1Kor 1:22

+ 2:19 Mrk 8:31, Mrk 14:58, Mrk 15:29, Yuxn 10:18

+ 2:22 Luk 24:8, Yuxn 12:16
+ 2:23 Yuxn 11:45
+ 3:1 Yuxn 7:50, Yuxn 19:39

+ 3:5 Mrk 16:16, Elsh 2:38, Mat 5:20, 1Kor 15:50

+ 3:13 Hkm 30:4, Yuxn 6:38, 1Kor 15:47, Efs 4:9

+ 3:14 San 21:9, Yuxn 8:28, Yuxn 12:32

+ 3:16 Rim 5:8, Efs 2:4, 1Yuxn 3:1, 1Yuxn 4:10

+ 3:17 Yuxn 8:15, Yuxn 12:47
+ 3:18 Mrk 16:16
+ 3:19 Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Yuxn 7:7
+ 3:20 Efs 5:13
+ 3:22 Yuxn 4:1-2
+ 3:24 Mat 11:2, Mrk 6:17-18, Luk 3:19-20
+ 3:25 Yuxn 2:6
+ 3:26 Yuxn 1:7, Yuxn 5:33
+ 3:27 1Kor 4:7
+ 3:28 Mal 3:1, Mrk 1:2, Yuxn 1:20

+ 3:29 Mat 9:15, Mat 25:1-13, Ayan 19:7, Ayan 21:2, Mat 9:15, Mrk 2:19

+ 3:33 Yuxn 8:26
+ 3:35 Mat 3:17, Mat 17:5, Yuxn 5:20
+ 3:36 Yuxn 5:24, Yuxn 6:40, 1Yuxn 5:12-13
+ 4:2 Yuxn 3:22
+ 4:3 Yuxn 2:11-12
+ 4:4 Luk 9:52-53
+ 4:5 Jar 33:19, Jar 48:22
+ 4:10 Zab 35:10, Erm 2:13, Erm 17:13
+ 4:14 Iysh 55:1, Yuxn 7:38
+ 4:19 Yuxn 9:20

+ 4:20 Jar 12:6-7, Jar 33:18, Nzm 11:29, Nzm 27:12, Biy 9:7, Nzm 12:5

+ 4:22 4Pat 17:28-34, Zab 147:8-9, Elsh 13:23, Rim 3:1-2

+ 4:23 Rim 8:15, Efs 6:18, Zab 144:18
+ 4:24 2Kor 3:17
+ 4:25 Yuxn 1:41, Mat 11:2, Nzm 18:18
+ 4:26 Yuxn 9:37

+ 4:34 Nzm 8:3, Yuxn 5:30, Yuxn 6:38, Yuxn 9:4, Yuxn 14:31

+ 4:35 Mat 9:38, Luk 10:2
+ 4:36 1Kor 3:6-9
+ 4:42 Yuxn 1:29, 1Yuxn 4:14
+ 4:44 Mat 13:57, Mrk 6:4, Luk 4:24
+ 4:45 Yuxn 2:23
+ 4:46 Yuxn 2:1, Yuxn 21:2, Yuxn 2:12
+ 4:48 Yuxn 2:18, Yuxn 6:30, 1Kor 1:22
+ 4:53 Mat 8:13, Elsh 16:34, Elsh 18:8
+ 4:54 Yuxn 2:11
+ 5:2 Nxm 3:1, Nxm 12:39
+ 5:8 Mat 9:6-7, Mrk 2:11, Luk 5:24
+ 5:10 Shıǵ 20:10, Erm 17:21
+ 5:16 Yuxn 15:20
+ 5:18 Yuxn 7:1, Fil 2:6

+ 5:20 Mat 3:17, Mat 17:5, Yuxn 3:35, Yuxn 10:17, Yuxn 15:9, Yuxn 17:26

+ 5:21 Iysh 26:19, Ezk 37:5, Ezk 37:12, Dan 12:2, Rim 8:11, 1Kor 15:45

+ 5:22 Yuxn 17:2, Elsh 10:42

+ 5:23 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 13:20, Yuxn 15:23

+ 5:24 Yuxn 3:36, Yuxn 6:40, Yuxn 20:31, 1Yuxn 5:9-13, 1Yuxn 3:14

+ 5:25 Mat 27:52-53, Efs 2:1, Efs 2:5

+ 5:26 Yuxn 1:4, Yuxn 11:25, 1Yuxn 1:2, 1Yuxn 5:11

+ 5:27 Dan 7:13

+ 5:28 Iysh 26:19, Ezk 37:12, Yuxn 11:25, Yuxn 11:43

+ 5:29 Dan 12:2
+ 5:30 Mrk 14:36, Yuxn 6:38, Yuxn 8:16
+ 5:31 Yuxn 8:13
+ 5:33 Yuxn 1:7, Yuxn 3:26, Yuxn 10:41
+ 5:35 Mat 5:16, 2Pet 1:19
+ 5:36 Yuxn 8:18, Yuxn 10:25, 1Yuxn 5:9
+ 5:39 Luk 24:27
+ 5:41 1Sal 2:6

+ 5:43 Yuxn 10:25, Yuxn 12:12, Yuxn 1:11, Yuxn 3:11-12

+ 5:44 Yuxn 12:43
+ 5:46 San 21:9, Nzm 28:15
• 6:1 Mat 14:13-21, Mrk 6:30-44, Luk 9:10-17

+ 6:4 Shıǵ 12:1-30, Nzm 16:1, Nzm 16:16, Yuxn 2:13, Yuxn 11:55

+ 6:5 Yuxn 1:44, 4Pat 4:42-44
+ 6:8 Yuxn 1:40, Yuxn 1:44
+ 6:11 Mat 15:36
+ 6:14 Mat 11:2-3, Yuxn 4:25, Yuxn 11:27
• 6:16 Mat 14:22-27, Mrk 6:45-52
+ 6:27 Iysh 55:2
+ 6:29 1Yuxn 3:23

+ 6:30 Mat 12:38, Yuxn 2:18, Yuxn 4:48, 1Kor 1:22

+ 6:31 Shıǵ 16:15, San 11:7-9, Nxm 9:15, Zab 77:24

+ 6:34 Yuxn 4:15
+ 6:35 Yuxn 4:14, Yuxn 7:37
+ 6:37 Yuxn 17:6

+ 6:38 Yuxn 3:13, 1Kor 15:47, Mrk 14:36, Yuxn 5:30

+ 6:39 Mat 18:14, Yuxn 10:28-29
+ 6:40 Yuxn 3:35, Yuxn 5:24, 1Yuxn 5:12-13
+ 6:42 Mat 13:55
+ 6:44 Hosh 11:4, Yuxn 12:32
+ 6:45 Iysh 54:13
+ 6:46 Shıǵ 33:20, Mat 11:27, Yuxn 1:18
+ 6:51 Yuxn 3:13, Mat 26:26-28
+ 6:53 Mrk 14:22-24, 1Kor 10:16, 1Kor 11:27
+ 6:56 Yuxn 15:4-5, 1Yuxn 3:24
+ 6:62 Mrk 16:19, Luk 24:51, Elsh 1:9
+ 6:63 2Kor 3:6
+ 6:64 Yuxn 13:11
+ 6:69 Mrk 1:24
+ 6:70 Yuxn 13:2, Yuxn 13:27
+ 6:71 Yuxn 18:2-3
+ 7:1 Yuxn 5:18, Yuxn 8:37, Yuxn 11:53
+ 7:2 Leb 23:34, Nzm 16:13-15

+ 7:3 Mrk 3:31, Mrk 6:3, Yuxn 2:12, Elsh 1:14, 1Kor 9:5, Gal 1:19

+ 7:6 Mrk 14:41, Yuxn 2:4, Yuxn 8:20, Yuxn 13:1

+ 7:7 Yuxn 15:18, Yuxn 3:19
+ 7:13 Yuxn 19:38
+ 7:16 Yuxn 8:28, Yuxn 12:49, Yuxn 14:10
+ 7:18 Yuxn 5:41, Yuxn 8:50
+ 7:19 Nzm 33:4, Yuxn 1:17
+ 7:20 Mrk 3:22, Yuxn 8:48, Yuxn 10:20
+ 7:23 Mat 12:2, Yuxn 5:16
+ 7:24 Yuxn 8:15
+ 7:27 Yuxn 8:14, Yuxn 9:29, Yuxn 19:9
+ 7:29 Mat 11:27, Yuxn 8:55

+ 7:30 Yuxn 10:39, Mrk 14:41, Yuxn 2:4, Yuxn 7:6, Yuxn 8:20, Yuxn 13:1

+ 7:31 Yuxn 8:30
+ 7:33 Mrk 14:7, Yuxn 14:19, Yuxn 16:5
+ 7:34 Yuxn 8:21-22, Yuxn 13:33

+ 7:37 Leb 23:36, San 29:35, Nxm 8:18, Mat 11:28, Zab 41:2, Iysh 55:1, Mat 5:6, Yuxn 4:14, Yuxn 6:35

+ 7:38 Zab 35:10, Iysh 58:11, Erm 2:13, Erm 17:13, Zxr 14:8

+ 7:39 Iysh 44:3, Iol 2:28, Elsh 2:4

+ 7:40 Nzm 18:15, Nzm 18:18-19, Yuxn 1:21

+ 7:42 2Pat 7:12, 2Pat 7:16, 1Pat 16:1, Mix 5:2, Mat 2:1, Luk 2:4-7

+ 7:43 Yuxn 9:16, Yuxn 10:19
+ 7:48 1Kor 1:20, 1Kor 2:8
+ 7:50 Yuxn 3:1, Yuxn 19:39
+ 7:51 San 35:30, Nzm 17:6, Nzm 19:15
+ 7:52 4Pat 14:25
+ 8:5 Leb 20:10, Nzm 22:22-24, Ezk 16:38
+ 8:6 Luk 11:54, Luk 20:20
+ 8:7 Nzm 17:7, Rim 2:1, Rim 2:22
+ 8:11 Yuxn 5:14

+ 8:12 Iysh 42:6, Iysh 49:6, Luk 2:30, Yuxn 1:4, Yuxn 1:9, Yuxn 12:35

+ 8:13 Yuxn 5:31
+ 8:14 Yuxn 13:3, Yuxn 16:28, Yuxn 7:27
+ 8:15 Yuxn 3:17, Yuxn 7:24, Yuxn 12:47
+ 8:16 Yuxn 5:30, Yuxn 16:32
+ 8:17 San 35:30, Nzm 17:6, Nzm 19:15
+ 8:18 Yuxn 5:36, 1Yuxn 5:9
+ 8:19 Mat 11:27, Yuxn 16:3

+ 8:20 Mrk 14:41, Yuxn 2:4, Yuxn 7:6, Yuxn 13:1

+ 8:21 Ezk 3:18, Ezk 33:8, Yuxn 7:34-35, Yuxn 13:33

+ 8:23 1Yuxn 4:5, Yuxn 17:14

+ 8:26 Yuxn 15:15, Yuxn 3:33

+ 8:28 San 21:9, Yuxn 3:14, Yuxn 12:32, Yuxn 5:30, Yuxn 7:16

+ 8:29 Yuxn 4:34, Yuxn 6:38

+ 8:30 Yuxn 7:31

+ 8:32 Yaqp 2:12, 1Pet 2:16, Rim 6:18, 1Kor 7:22, 2Kor 3:17, Gal 5:1

+ 8:33 Mat 3:9
+ 8:34 2Pet 2:19, Rim 6:16-20, Tit 3:3
+ 8:35 Jar 21:10, Gal 4:30
+ 8:37 Yuxn 5:18, Yuxn 7:1, Yuxn 11:53
+ 8:39 Luk 19:9
+ 8:41 Nzm 32:6, Iysh 63:16, Iysh 64:8
+ 8:43 Erm 6:10

+ 8:44 1Yuxn 3:8, 1Yuxn 3:10, 1Yuxn 3:12, Jar 3:4, 2Kor 11:3, Ayan 12:9

+ 8:48 Mrk 3:22, Yuxn 7:20
+ 8:49 Yuxn 5:23
+ 8:50 Yuxn 5:41, Yuxn 7:18
+ 8:51 Yuxn 5:24, Yuxn 11:26

+ 8:54 Evr 5:5, Yuxn 17:1, Elsh 3:13, 2Pet 1:17

+ 8:55 Yuxn 7:28-29
+ 8:56 Mat 13:17, Luk 17:22
+ 8:59 Yuxn 10:31
+ 9:2 Shıǵ 20:5, Ezk 18:19
+ 9:4 Yuxn 4:34, Yuxn 11:9, Yuxn 12:35
+ 9:5 Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Yuxn 12:46
+ 9:6 Mrk 7:33, Mrk 8:23
+ 9:7 Iysh 8:6, Luk 13:4
+ 9:14 Yuxn 5:9

+ 9:16 Shıǵ 20:8-10, San 15:32-36, Yuxn 7:43, Yuxn 10:19

+ 9:17 Yuxn 4:19, Yuxn 6:14
+ 9:22 Yuxn 7:13, Yuxn 12:42, Yuxn 16:2
+ 9:24 Eshu 7:19
+ 9:29 Yuxn 7:27, Yuxn 8:14

+ 9:31 Ayup 27:9, Zab 65:18, Hkm 15:8, Hkm 28:9, Iysh 59:2

+ 9:37 Yuxn 4:26
+ 9:40 Rim 2:19
+ 9:41 Yuxn 15:22, Yaqp 4:17
+ 10:6 Mrk 6:52, Mrk 8:17
+ 10:9 Zab 22:2, Ezk 34:14

+ 10:11 Zab 22:1, Zab 79:2, Iysh 40:11, Ezk 34:11-15, Ezk 34:31, Waz 12:12, Evr 13:20, Yuxn 15:13, 1Yuxn 3:16

+ 10:12 Mat 7:15, Elsh 20:29
+ 10:13 Zxr 11:16-17
+ 10:15 Mat 11:27

+ 10:16 Iysh 56:8, Yuxn 11:52, Iysh 40:11, Ezk 34:23, Ezk 37:24, Luk 12:32

+ 10:17 Mat 3:17, Yuxn 5:20
+ 10:18 Yuxn 2:19
+ 10:19 Yuxn 7:43, Yuxn 9:16

+ 10:20 Mrk 3:22, Yuxn 7:20, Yuxn 8:48, Hosh 9:7

+ 10:21 Shıǵ 4:11, Zab 145:8
+ 10:23 Elsh 3:11, Elsh 5:12
+ 10:24 Mat 26:63, Yuxn 1:24-25, Yuxn 1:41
+ 10:25 Yuxn 5:36
+ 10:28 Yuxn 3:16, Yuxn 17:12
+ 10:30 Yuxn 17:11
+ 10:31 Yuxn 8:59
+ 10:33 Leb 24:16, Mat 9:3
+ 10:34 Zab 81:6

+ 10:36 Yuxn 3:17, Zab 2:7, Mrk 2:7, Mrk 14:64

+ 10:38 Yuxn 14:10
+ 10:39 Luk 4:30, Yuxn 7:30
+ 10:40 Yuxn 1:28
+ 10:41 Yuxn 1:7, Yuxn 3:26, Yuxn 5:33
+ 10:42 Yuxn 7:31
+ 11:1 Luk 10:38-39
+ 11:2 Yuxn 12:3
+ 11:8 Yuxn 8:59, Yuxn 10:31
+ 11:9 Yuxn 9:4, Yuxn 12:35
+ 11:10 Erm 13:16
+ 11:11 Mat 9:24, Mrk 5:39, 4Pat 4:31

+ 11:16 Mat 10:3, Mrk 3:18, Luk 6:15, Yuxn 14:5, Yuxn 20:24, Yuxn 21:2, Elsh 1:13, Yuxn 13:37

+ 11:24 Luk 14:14, Yuxn 5:29, Yuxn 6:39

+ 11:25 Yuxn 1:4, Yuxn 5:26, 1Yuxn 1:2, 1Yuxn 5:11

+ 11:26 Yuxn 5:24, Yuxn 8:51

+ 11:27 Zab 2:7, Mat 11:2, Yuxn 1:49, Mat 16:16, Mrk 8:29

+ 11:35 Luk 19:41
+ 11:37 Yuxn 9:6-7
+ 11:38 Mat 27:60
+ 11:41 Yuxn 17:1
+ 11:42 Yuxn 3:17
+ 11:43 Yuxn 5:28
+ 11:44 Yuxn 5:28
• 11:45 Mat 26:1-5, Mrk 14:1-22, Luk 22:1-2
+ 11:45 Yuxn 2:23
+ 11:50 Yuxn 18:14
+ 11:51 Iysh 53:10-11, Mrk 10:45
+ 11:52 Iysh 49:6, Yuxn 10:16, 1Yuxn 2:2

+ 11:53 Mrk 14:1, Yuxn 5:18, Yuxn 7:1, Yuxn 8:37

+ 11:55 Shıǵ 12:1-30, Nzm 16:1, Nzm 16:16, Yuxn 2:13, Yuxn 6:4, 2Jln 30:17-18

+ 11:57 Yuxn 7:11

• 12:1 Mat 26:6-13, Mrk 14:3-9, Luk 7:36-50

+ 12:1 Shıǵ 12:1-30, Yuxn 11:55, Mat 21:17, Yuxn 11:1, Yuxn 11:18

+ 12:2 Luk 10:38
+ 12:3 Yuxn 11:2
+ 12:6 Yuxn 13:29
+ 12:8 Nzm 15:11
+ 12:9 Yuxn 11:44
• 12:12 Mat 21:4-9, Mrk 11:7-10, Luk 19:35-38
+ 12:13 Zab 117:25-26
+ 12:15 Zxr 9:9, Mat 21:4-5
+ 12:16 Yuxn 2:22
+ 12:19 Yuxn 11:47-48
+ 12:21 Yuxn 1:44
+ 12:23 Yuxn 2:4, Yuxn 17:1
+ 12:24 1Kor 15:36
+ 12:25 Mat 10:39, Luk 14:26
+ 12:27 Mrk 14:34, Yuxn 13:21
+ 12:28 Mrk 1:11, Mrk 9:7
+ 12:29 Elsh 23:9
+ 12:30 Yuxn 11:42
+ 12:31 Yuxn 16:11, 2Kor 4:4, Kol 2:15

+ 12:32 San 21:9, Yuxn 3:14, Yuxn 8:28, Hosh 11:4, Yuxn 6:44

+ 12:33 Yuxn 18:32

+ 12:34 Zab 88:5, Zab 109:4, Iysh 9:7

+ 12:35 Iysh 2:5, Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Efs 5:8, Hkm 4:19, Erm 13:16, Yuxn 9:4, Yuxn 11:9, 1Yuxn 1:6

+ 12:36 Luk 16:8, 1Sal 5:5

+ 12:38 Iysh 53:1, Rim 10:16

+ 12:40 Iysh 6:10, Mat 13:15, Mrk 4:12, Elsh 28:27

+ 12:41 Iysh 6:1
+ 12:42 Yuxn 3:1, Yuxn 9:22, Yuxn 16:2
+ 12:43 Yuxn 5:44
+ 12:44 Mat 10:40, Yuxn 13:20, Yuxn 14:1
+ 12:45 Yuxn 14:9
+ 12:46 Yuxn 1:4, Yuxn 8:12, Yuxn 9:5
+ 12:47 Yuxn 3:17, Yuxn 4:42, Yuxn 8:15
+ 12:48 Nzm 18:19

+ 13:1 Shıǵ 12:1-30, Yuxn 12:1, Mrk 14:41, Yuxn 2:4, Yuxn 7:6, Yuxn 8:20

+ 13:2 Yuxn 6:70

+ 13:3 Mat 11:27, Yuxn 17:2, Yuxn 8:14, Yuxn 16:28

+ 13:5 Mat 20:28, Luk 22:27

+ 13:8 1Kor 6:11, Efs 5:26, Tit 3:5, Evr 10:22

+ 13:10 Yuxn 15:3

+ 13:11 Yuxn 6:64, Yuxn 18:2

+ 13:13 Mat 7:22, Mat 23:8, Luk 6:46, Fil 2:11

+ 13:14 1Tim 5:10
+ 13:15 1Pet 2:21
+ 13:16 Luk 6:40, Yuxn 15:20

+ 13:17 Mat 24:46, Luk 11:28, Yaqp 1:22, Rim 2:13

• 13:18 Mat 26:21-25, Mrk 14:18-21, Luk 22:21-23

+ 13:18 Yuxn 6:70, Zab 40:10
+ 13:19 Mrk 13:23, Yuxn 14:29, Yuxn 16:4
+ 13:20 Mat 10:40, Luk 10:16, Yuxn 12:44
+ 13:21 Mrk 14:34, Yuxn 12:27

+ 13:23 Yuxn 19:26, Yuxn 20:2, Yuxn 21:7, Yuxn 21:20

+ 13:29 Yuxn 12:6
+ 13:31 1Pet 4:11
+ 13:32 Yuxn 17:1, Yuxn 17:5
+ 13:33 Yuxn 7:34, Yuxn 8:21

+ 13:34 1Yuxn 2:7-8, 1Yuxn 3:11, 2Yuxn 1:5, Leb 19:18, Yuxn 15:12

• 13:36 Mat 26:31-35, Mrk 14:27-31, Luk 22:31-34

+ 13:37 Yuxn 11:16, Yuxn 21:19
+ 13:38 Yuxn 18:27
+ 14:1 Yuxn 12:44
+ 14:3 Yuxn 14:1, 1Sal 4:17
+ 14:5 Yuxn 11:16
+ 14:6 Yuxn 1:17, Yuxn 11:25, Evr 10:20
+ 14:8 Yuxn 1:43, Yuxn 12:21
+ 14:9 Yuxn 12:45
+ 14:10 Yuxn 10:38
+ 14:11 Yuxn 5:36
+ 14:12 Yuxn 8:14, Yuxn 13:3, Yuxn 16:28

+ 14:14 Mat 7:7-8, Mrk 11:24, Yuxn 15:16, Yuxn 16:23, 1Yuxn 3:22

+ 14:15 Mat 28:20, 1Yuxn 5:3, 2Yuxn 1:6, Rim 13:10

+ 14:16 Yuxn 15:26, Yuxn 16:13
+ 14:17 1Kor 2:14, Elsh 2:4
+ 14:19 Yuxn 7:33
+ 14:21 Hkm 8:17, Yuxn 16:27
+ 14:22 Luk 6:16, Elsh 1:13
+ 14:23 Ayan 3:20

+ 14:26 Yuxn 15:26, Yuxn 16:13, 1Kor 2:10, 1Yuxn 2:20, Luk 24:49

+ 14:27 Fil 4:7, Kol 3:15
+ 14:28 Yuxn 14:1-2, 1Kor 11:3, 1Kor 15:24
+ 14:29 Mrk 13:23, Yuxn 13:19
+ 14:30 Yuxn 12:31, Efs 2:2
+ 15:1 Iysh 5:1
+ 15:2 Erm 2:21, Mat 3:10, Mat 7:19
+ 15:3 Yuxn 13:10
+ 15:4 1Yuxn 2:6

+ 15:5 Rim 11:17, Yuxn 6:56, 1Yuxn 3:24, Mrk 4:20

+ 15:6 Mat 13:42
+ 15:7 Yuxn 14:14
+ 15:9 Mat 3:17, Yuxn 5:20

+ 15:11 Yuxn 3:29, Yuxn 16:24, Yuxn 17:13, 1Yuxn 1:4, 2Yuxn 1:12

+ 15:12 Yuxn 13:34

+ 15:13 Yuxn 10:11, 1Yuxn 3:16, Rim 5:7-8, Efs 5:2

+ 15:14 Mrk 3:35

+ 15:15 Yuxn 3:32, Yuxn 8:26

+ 15:16 Mat 7:7-8, Mrk 11:24, Yuxn 14:14, Yuxn 16:23

+ 15:17 1Yuxn 2:7, 1Yuxn 3:11, 2Yuxn 1:5
+ 15:18 Mrk 13:13, Yuxn 7:7, 1Yuxn 3:13
+ 15:19 Yuxn 8:23, Yuxn 17:14

+ 15:20 Mat 10:24, Luk 6:40, Yuxn 13:16, Yuxn 5:16, 1Kor 4:12, 2Kor 4:9, 1Sal 2:15, 2Tim 3:12

+ 15:22 Yuxn 9:41
+ 15:23 Yuxn 5:23
+ 15:24 Yuxn 7:31, Yuxn 10:37
+ 15:25 Zab 34:19, Zab 68:5

+ 15:26 Yuxn 14:17, Yuxn 16:13, Elsh 5:32, 1Yuxn 5:6-8

+ 15:27 Luk 24:48, Yuxn 19:35, Elsh 1:8

+ 16:2 Yuxn 9:22, Yuxn 12:42, Elsh 8:1, Elsh 9:1, Elsh 26:9

+ 16:3 Yuxn 18:19
+ 16:4 Mrk 13:23, Yuxn 13:19, Yuxn 14:29
+ 16:5 Yuxn 7:33, Yuxn 14:12
+ 16:7 Yuxn 15:26
+ 16:9 Yuxn 8:24
+ 16:11 Yuxn 12:31, Kol 2:15

+ 16:13 Yuxn 14:17, Yuxn 15:26, 1Yuxn 2:20, 1Kor 2:10

+ 16:15 Yuxn 17:10
+ 16:16 Yuxn 7:33
+ 16:20 Mat 9:15
+ 16:21 Iysh 26:17
+ 16:22 2Kor 6:10

+ 16:23 Mat 7:7-8, Mrk 11:24, Yuxn 14:14, Yuxn 15:16

+ 16:24 Yuxn 3:29, Yuxn 15:11, Yuxn 17:13, 2Yuxn 1:12

+ 16:25 Mrk 8:32
+ 16:27 Yuxn 14:21
+ 16:28 Yuxn 8:14, Yuxn 13:3
+ 16:30 Yuxn 2:24-25
+ 16:32 Mat 26:31, Mrk 14:27, Yuxn 8:16

+ 16:33 Yuxn 14:27, Kol 3:15, Rim 8:37, Ayan 3:21

+ 17:1 Yuxn 11:41, Yuxn 2:4, Yuxn 12:23, Yuxn 8:54, Yuxn 13:32

+ 17:2 Mat 28:18, Yuxn 5:22, Yuxn 13:3
+ 17:5 Yuxn 1:1-2
+ 17:8 Yuxn 6:69
+ 17:9 Luk 22:32
+ 17:10 Yuxn 16:15, Iysh 49:3
+ 17:11 Yuxn 10:30
+ 17:12 2Sal 3:3, Yuxn 13:2, Yuxn 10:28

+ 17:13 Yuxn 3:29, Yuxn 15:11, Yuxn 16:24, 2Yuxn 1:12

+ 17:14 Yuxn 8:23, Yuxn 15:19
+ 17:15 Mat 6:13
+ 17:17 Zab 118:160
+ 17:18 Yuxn 20:21
+ 17:22 Rim 8:30
+ 17:24 Yuxn 14:3
+ 17:25 Erm 12:1, Yuxn 8:55, Yuxn 10:15
+ 17:26 Mat 3:17, Yuxn 5:20

• 18:1 Mat 26:47-56, Mrk 14:43-50, Luk 22:47-53

+ 18:1 Mat 26:36
+ 18:2 Luk 22:39
+ 18:3 Elsh 1:16
+ 18:4 Yuxn 13:1, Yuxn 1:38, Yuxn 20:15
+ 18:9 Yuxn 17:12
+ 18:10 Luk 22:38
+ 18:11 Mrk 10:38, Mrk 14:36
• 18:12 Mat 26:57-58, Mrk 14:53-54, Luk 22:54
+ 18:13 Luk 3:2, Elsh 4:6
+ 18:14 Yuxn 11:50

• 18:16 Mat 26:69-70, Mrk 14:66-68, Luk 22:55-57

• 18:19 Mat 26:59-66, Mrk 14:55-64, Luk 22:66-71

+ 18:20 Yuxn 7:26
+ 18:22 3Pat 12:24, Elsh 23:2, Elsh 23:4
+ 18:26 Yuxn 18:10

+ 18:27 Mat 26:64, Mrk 14:72, Luk 22:60, Yuxn 13:38

• 18:28 Mat 27:1-2, Mat 27:11-14, Mrk 15:1-5, Luk 23:1-5

+ 18:28 Elsh 10:28, Nzm 16:1

+ 18:29 Luk 3:1, Luk 13:1, Elsh 3:13, Elsh 4:27, 1Tim 6:13

+ 18:32 Mrk 10:33, Yuxn 12:33
+ 18:33 Mat 2:2
+ 18:36 Yuxn 8:23, Yuxn 17:14
+ 18:37 Yuxn 3:11, 1Yuxn 4:6
+ 18:38 Luk 23:41, Evr 4:15
+ 18:39 Mrk 15:6-7

• 19:1 Mat 27:15-31, Mrk 15:6-20, Luk 23:13-25

+ 19:4 Luk 23:41, Evr 4:15
+ 19:7 Yuxn 10:36, Leb 24:16
+ 19:9 Iysh 53:7, Elsh 8:32-33
+ 19:11 Yuxn 18:2, Yuxn 18:14
+ 19:12 Elsh 3:13
+ 19:15 Zab 92:1

• 19:17 Mat 27:32-44, Mrk 15:21-32, Luk 23:26-43

+ 19:20 Evr 13:12
+ 19:24 Zab 21:19
+ 19:25 Luk 24:18, Luk 8:2
+ 19:26 Yuxn 13:23

• 19:28 Mat 27:45-56, Mrk 15:33-41, Luk 23:44-49

+ 19:28 Zab 68:22
+ 19:31 Nzm 21:23, Eshu 8:29, Eshu 10:26-27
+ 19:34 1Yuxn 5:6

+ 19:35 Yuxn 15:27, Elsh 1:8, 1Yuxn 1:1-3, Ayan 1:2

+ 19:36 Shıǵ 12:46, San 9:12, Zab 33:21, Mat 1:23, Mat 21:4, Mat 26:56

+ 19:37 Zxr 12:10

• 19:38 Mat 27:57-61, Mrk 15:42-47, Luk 23:50-56

+ 19:38 Yuxn 7:13
+ 19:39 Yuxn 3:1, Yuxn 7:50, Mat 2:11
+ 19:40 Yuxn 11:44
+ 19:41 4Pat 21:18, 4Pat 21:26
• 20:1 Mat 28:1-10, Mrk 16:1-8, Luk 24:1-12
+ 20:1 Luk 8:2
+ 20:2 Yuxn 13:23
+ 20:9 Zab 15:10, Luk 24:27
• 20:11 Mrk 16:9-11
+ 20:12 Luk 24:4, Elsh 1:10
+ 20:14 Luk 24:16, Luk 24:31, Yuxn 21:4
+ 20:15 Yuxn 1:38, Yuxn 18:4
+ 20:17 Mat 28:10, Rim 8:29, Evr 2:11

• 20:19 Mat 28:16-20, Mrk 16:14-18, Luk 24:36-49

+ 20:21 Yuxn 17:18
+ 20:22 Jar 2:7
+ 20:23 Mat 16:19, Mat 18:18
+ 20:24 Yuxn 11:16
+ 20:28 Yuxn 1:1, 1Yuxn 5:20, Fil 2:6
+ 20:29 Mrk 15:32, 1Pet 1:8
+ 20:30 Yuxn 21:25

+ 20:31 Zab 2:7, Mat 14:33, Luk 1:35, Yuxn 1:7, Elsh 19:4, Yuxn 3:14-15, 1Yuxn 5:13

+ 21:1 Yuxn 6:1

+ 21:2 Yuxn 11:16, Yuxn 14:5, Yuxn 20:24, Yuxn 1:45, Yuxn 2:1, Mat 4:21, Luk 5:10

+ 21:4 Luk 24:16, Luk 24:31, Yuxn 20:14
+ 21:5 Luk 24:41
+ 21:6 Luk 5:4
+ 21:7 Yuxn 13:23
+ 21:14 Yuxn 20:19, Yuxn 20:26
+ 21:16 Elsh 20:28, 1Pet 5:1
+ 21:19 Yuxn 13:37, 2Pet 1:14
+ 21:20 Yuxn 13:23, Yuxn 13:25
+ 21:22 Mat 16:27, Mrk 9:1
+ 21:24 Yuxn 15:27, 3Yuxn 1:12
+ 21:25 Yuxn 20:30

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRKL

Qosímsha Materiallar

Qosímsha Materiallar

1. Sózlik

2. Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

3. Súwretler

4. Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

5. Izrail xalqınıń kalendarı

6. Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

7. Kartalar

Sózlik

Sózlik

1. A

2. Á

3. B

4. E

5. D

6. E

7. F

8. G

9. H

10. X

11. I

12. J

13. K

14. Q

15. L

16. M

17. O

18. Ó

19. P

20. R

21. S

22. T

23. U

24. YA

25. Z

26. SH

Adam Ulı – «Xosh Xabar» kitaplarında Iysa Masiyx Ózine isletken ataq. Iysa jasaǵan dáwirde yahudiyler bul ataq astında dúnyaǵa húkim hám qutqarılıw alıp keletuǵın Qudaydıń wákilin túsingen. Daniel payǵambarǵa berilgen ayanda insan súlderindegi bul zat tuwrısında payǵambarshılıq qılınǵan (Dan 7:13-14; Mat 13:37; Mrk 2:10; 8:31; 10:45; Luk 7:34; 9:58; 17:22-30; Ayan 1:13).

amalek xalqı, amalekler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Amalek xalqı kóshpeli xalıq bolıp, ásirese Óli teńizdiń qubla hám shıǵıs táreplerinde jasaǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıǵıp kiyatırǵanda, amalek xalqı olarǵa hújim qılǵan edi. Sonnan baslap amalek xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp qaldı (Shıǵ 17:8-16; Nzm 25:17-19; 1Pat 15:2; 30:1).

ammon xalqı, ammonlar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Luttıń áwladınan edi. Ammon xalqı quday Moloxqa tabınǵan. Olar Iordan dáryasınıń shıǵısında jasaǵan. Ammon xalqı Izrail xalqınıń dushpanı bolıp, filist xalqı menen kelisim dúzgen. Ammon eliniń paytaxtı sol dáwirde Rabba qalası edi. Al házir Amman qalası bolıp, ol Iordaniya mámleketiniń paytaxtı (Jar 19:38; San 21:21-25; 1Pat 11:1-2; 2Pat 12:26).

amor xalqı, amorlar – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın amor xalqı Qanan jerinde jasaǵan hám sol jerde jasaǵan xalıqlardan san jaǵınan kóbirek hám kúshlirek bolǵan. Sol waqıtta Qanan jerinde jasaǵan xalıqlardıń hámmesi «amor xalqı» dep te atalǵan (Jar 15:16; Eshu 24:15; Biy 6:10; 3Pat 21:26).

anaq xalqı, anaqlar – Anaqtıń áwladları, Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıqtıń adamları júdá bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (San 13:33-34; Nzm 2:10-11, 20-21).

Aram – Bul atama Eski Kelisimde arameyshe sóylesetuǵın xalıqlar jasaytuǵın bir neshe aymaqqa qollanılǵan. Bul aymaqlardıń biri Evfrat dáryasınıń boyında, házirgi Siriya mámleketiniń arqa tárepinde hám házirgi Turkiyanıń qubla-shıǵısında edi. Ibrayım bir qansha waqıt dawamında sol aymaqta jasaǵan, onıń aǵayinleriniń bazıları sol jerde jasap qalǵan. Evfrat dáryasınan batıs hám qublaǵa sozılǵan, Qanan aymaǵına jaqın bolǵan jerlerge de Aram atı qollanılıp, Damask qalası usı jerlerdiń orayı bolıp esaplanǵan. Bul aymaqlardıń hámmesi Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń Siriya atı menen tanılǵan (Jar 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Pat 20:1; 4Pat 8:28-29).

arfa – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5; 3Pat 10:12; 1Jln 13:8; 2Jln 5:12; Nxm 12:27; Zab 56:9; 70:22; 80:3).

Aspan Patshalıǵı – Insanlardıń ómirinde Qudaydıń húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzattıń aqırette jańalanıwına silteme beredi. Bul sóz tek ǵana Matta kitabında bolıp, «Qudaydıń Patshalıǵı» mánisin beredi. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın QUDAYDÍŃ PATSHALÍǴÍ sózine qarań (Mat 4:17; 5:3-10; 13-bap; 20:1-16; 22:1-14).

Assiriya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Nineviya, házirgi Iraktıń arqa tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Olar Izrail xalqınıń kópshilik bólegin tutqın etip alıp ketti. Assiriya patshası basqa xalıqlardı Izrail eline májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 612-jılı awqamlas bolǵan dushpan láshkerleri Babiloniya hám Midiya basshılıǵında Nineviyanı wayran qıldı. Kóp uzamay Assiriya patshalıǵı óz ǵárezsizligin joyttı (4Pat 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Jln 32:1-21).

atanaq aǵash – Rim imperiyasında ólim jazasınıń bir túri bolıp, jazaǵa tartılǵan adamdı atanaq aǵashqa shegeleytuǵın edi. Uzın baqanǵa bir aǵashtı kesesine shegelep yamasa jip penen baylap atanaq aǵash soǵılǵan. Atanaq aǵashqa shegelew júdá qorqınıshlı hám shermendeli jaza esaplanǵan. Tek ǵana adam óltiriwshiler, jawız jınayatshılar hám Rim imperiyasınıń dushpanları usınday jazaǵa tartılatuǵın edi. Jınayatshı ashıq orında alamannıń kóz aldında jalańash túrde jazalanatuǵın edi. Bunnan maqset jınayatshını shermende qılıw hám jınayatlardıń aldın alıw edi. Yahudiyler aǵashqa shegelengen adamdı Quday náletlegen dep esaplaytuǵın edi. Jańa Kelisimde bazıda «aǵash» degende «atanaq aǵash» názerde tutılǵan (Nzm 21:22-23; Mat 27-bap; Mrk 15-bap, Yuxn 19-bap; Elsh 5:30; 1Pet 2:24; Gal 3:13).

Ashera (kiyeli aǵash) – Qanandaǵı xalıqlardıń sıyınǵan qudayı. Ol mol ónimdarlıq qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen. Ashera bazıda kiyeli aǵash sıpatında bolǵan. Onıń erkek jubayı Baal edi (Shıǵ 34:13; Nzm 16:21; Biy 6:25; 4Pat 17:10; 21:7).

Ashtarta – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan qudayı. Ol ónimdarlıq, sawash hám muhabbat qudayı bolıp, hayal kórinisinde sáwlelengen (Biy 2:13; 10:6; 1Pat 31:10; 3Pat 11:5, 33).

Ashıtqısız nan bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib ayınıń 15-21-kúnlerinde jeti kún dawamında belgilengen (abib ayı nisan ayı dep te ataladı). Házirgi kalendar boyınsha bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Izrail xalqı sol jeti kún dawamında Qudaydıń olardı Mısırdan alıp shıqqanın eslegen. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan soń bir kúnnen keyin baslanıp, bir hápte dawam etken. Sonıń ushın, Jańa Kelisimniń bazı jerlerinde Qutqarılıw bayramı menen Ashıtqısız nan bayramı «Qutqarılıw bayramı» dep atalǵan (Shıǵ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Leb 23:6-8; San 28:17-25; Nzm 16:3-4, 8).

Áke – Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde Quday Izrail xalqınıń Ákesi dep súwretlengen. Jańa Kelisimde bolsa Qudaydıń Óz xalqınıń Ákesi ekenligi haqqındaǵı túsinik jáne de ashıq aytılǵan. Iysa Masiyx Qudaydı Áke dep shaqırǵan. Iysa Ózin Qudaydıń jalǵız ulı ekenin, Ákesi Quday tárepinen bul dúnyaǵa jiberilgenin hám Onıń menen jaqın múnásibette ekenin tastıyıqlaǵan. Sonday-aq, Iysa Óz shákirtlerine de Qudaydı aspandaǵı haqıyqıy Áke dep biliwdi úyretken. Iysaǵa isenip, Oǵan ergenler Quday menen jaqın múnásibet ornatıp, Qudaydıń tolıq súyispenshiligine iye boladı. Quday miyirman ákedey olarǵa ǵamxorlıq qıladı (Shıǵ 4:22; Nzm 32:6; Iysh 63:16; Mal 1:6; 2:10; Mat 6:8-9; Yuxn 1:14, 18; 14:6; Rim 8:15; Gal 4:6).

ámeńger – Bul sóz qıyın jaǵdayda qalǵan aǵayinine járdem beretuǵın adamǵa aytılǵan. Muwsanıń nızamı boyınsha, birewdiń jaqın aǵayinleriniń biri kámbaǵal jaǵdayda qalıp, qullıqqa satılǵanda, ol aǵayini ushın tólem tólep, onı qullıqtan azat etiwi kerek. Sonday-aq, aǵayininiń biri menshik jerin satıp, jerinen ayırılǵanda, ol aǵayininiń jerin qaytarıp alıp beriwi tiyis. Jáne de, oǵan ayıpsız óltirilgen aǵayininiń óshin alıp beriw wazıypası da júklengen (Leb 25:25-26, 47-49; Rut 3:12; 4:4, 6). Sonday-aq, qullıqta bolǵan Izraildı azat etken Qudayǵa da Ámeńger dep aytıladı (Iysh 41:14, 47:4).

Baal – Qanandaǵı xalıqlardıń tabınǵan hasıldarlıq qudayı bolıp, erkek kórinisinde sáwlelengen. Onıń hayal jubayı Ashera bolǵan. Qananlılar eń kúshli quday – Baal, dep isengen. Baal sózi – xojayın, degen mánini bildirip, bazıda erkeklerdiń atına qosıp qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda qala yamasa jay atamalarına da qosılǵan. Baal sózi qosıp atalǵan sol jerlerde Baalǵa arnalǵan kiyeli tas bolǵan yamasa Baalǵa ayrıqsha usıl menen tabınǵan bolıwı múmkin (Biy 6:25, 28; 3Pat 16:32; 4Pat 1:2; 10:26-28).

Babiloniya, Babilon – Babiloniya áyyemgi qúdiretli patshalıq. Onıń paytaxtı Babilon házirgi Iraktıń qubla tárepinde jaylasqan edi. B. e. sh. 586-jılı Babiloniya láshkeri Yahudanı, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alǵan hám kóp adamlardı Babiloniyaǵa súrgin qılıp alıp ketken edi. Keyin Babiloniya eli Persiya imperiyası húkimdarlıǵınıń qol astında bolǵanda, bazı yahudiyler Yahuda eline qaytıp kelgen. Qalǵan yahudiyler bolsa Babiloniyada jasap qala bergen. Babilon qalası kóp jıllar dawamında yahudiylerdiń diniy tálim orayı bolǵan edi (4Pat 24:1, 7, 17; 25:1-12; Dan 1:1-6; 5:30-31; Ezr 1:11).

Bashan – Tóbeshik hám toǵay menen qaplanǵan tegisliklerden ibarat el. Bul úlke Kinneret, yaǵnıy Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepinde jaylasqan. Bashan Gilad eliniń arqa tárepinde jaylasqan bolıp, semiz iri hám mayda malları menen jáne de, sapalı dánleri menen dańq taratqan edi (San 32:33; Nzm 3:11, 13; 4Pat 10:33; Erm 50:19).

ebus xalqı, ebuslı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Dawıt Erusalimdi iyelemesten aldın ebus xalqı Erusalimde hám onıń átirapında jasaǵan (2Pat 5:6-10; 24:16-25).

elshi – Belgili bir xabardı jetkiziw ushın jiberilgen adam. Jańa Kelisimde bul sóz Iysa Masiyxtıń on eki shákirtine qollanılǵan. Iyemiz Iysa elshilerdi adamlarǵa Xosh Xabardı jetkiziw ushın tańlaǵan edi. Elshi Pavel de olardıń qatarında edi. Iysa Masiyx Pavelge kórinip, oǵan Xosh Xabardı tarqatıw wazıypasın tapsırǵan. Elshiler barlıq masiyxıylar arasında, ásirese ózleri tiykar salǵan jámáátlerde úlken abıray hám itibarǵa iye bolıp, sheshim shıǵarıw huqıqına iye edi. «Elshi» sózi Xosh Xabardı járiya qılıw ushın jiberilgen adamlarǵa da qollanılǵan (Luk 6:12-16; Elsh 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Kor 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Gal 1:1-2; Efs 4:11-12).

Eń muxaddes bólme – Muxaddes shatırdıń ishindegi, keyin bolsa Ibadatxananıń ishindegi kishigirim bólme. Bul bólmede Kelisim sandıǵı turdı. Sulayman qurdırǵan Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesinde eki kerubtıń úlken músini de bar edi. Eń muxaddes bólmeni Muxaddes bólmeden úlken perde bólip turatuǵın edi. Tawrat boyınsha tek ǵana bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúni Eń muxaddes bólmege kiriwine bolatuǵın edi. Evreylerge jazılǵan xatta hám Ayan kitabında aspandaǵı Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesi haqqında aytılǵan. Iysa Masiyx insan qolı menen qurılmaǵan sol minsiz Ibadatxanada bas ruwxaniy bolıp xızmet qılıp atır (Shıǵ 26:33-34; Leb 16-bap; Evr 8:1-2; 9:11-12, 24; Ayan 15:5).

Erusalim – Erusalim qalası Jer Orta teńizinen 50 shaqırım shıǵısta, taw eteginde jaylasqan. Aldın bul qala tawdaǵı qorǵan bolǵan, keyin ala keńeyip, átiraptaǵı qır hám tegisliklerdi óz ishine alǵan. B. e. sh. 1000-jılı patsha Dawıt Erusalimdi basıp alǵannan keyin qala Izrail xalqı ushın siyasiy hám diniy orayǵa aylanǵan. Áyyemgi waqıtta Erusalim qalasınıń atı Salim edi.

B. e. sh. 586-jılı Erusalimdi Babiloniya áskerleri basıp alǵan. Qaladaǵı imaratlar hám Ibadatxana talan-taraj qılınıp, olarǵa ot qoyılǵan, qala diywalları buzılǵan, turǵınları bolsa súrginge alıp ketilgen. B. e. sh. 538-jılı, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde yahudiylerge óz watanına qaytıwǵa hám Ibadatxananı qayta qurıwǵa ruxsat berilgen. B. e. sh. 445-jılı Persiya patshası hámeldarı Nexemiya Erusalimge barıp, qala diywallarınıń qurılısına basshılıq qılǵan. B. e. sh. 332-jılı Erusalim qalası hesh bir qarsılıqsız Aleksandr Makedonskiyge táslim bolǵan. Sońınan B. e. sh. 164-jıldan baslap, shama menen 100 jıl dawamında Erusalim qalası ǵárezsiz Yahudiy mámleketiniń paytaxtı bolǵan. B. e. sh. 63-jılı bolsa bul el Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan hám oǵan baǵınıshlı bolıp qalǵan (2Pat 5:6-9; 4Pat 25:8-17; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-11).

diniy muǵallim – Babiloniya súrgininen soń, Izrail arasında bazı adamlar bar bolǵan Muxaddes Jazıwlardı abaylap saqlap, úyrene baslaǵan. Olardıń bazıları evreyshe Muxaddes Jazıwlardan nusqa kóshiriw menen shuǵıllanǵan hám Izrail xalqı arasında abırayǵa iye bolıp, jámiyetke kúshli tásirin kórsetken. Olardı diniy muǵallimler dep ataǵan (Mat 23:2; Mrk 12:38-39; Luk 20:46).

Edom, edom xalqı, edomlılar – Bul xalıq Yaqıptıń aǵası Esawdan kelip shıqqan. Edom xalqı Óli teńizdiń qubla hám qubla-shıǵısındaǵı tawlı Seir jerinde jasaǵan. Bul xalıq Izrail xalqınıń dushpanı bolıp kelgen. Dawıttıń húkimdarlıǵı dáwirinde Izrail xalqı edomlılardıń jerin basıp aldı. Biraq Dawıttıń húkimdarlıǵınan soń edom xalqı Izrailǵa qarsı bas kóterip turǵan hám nátiyjede óz ǵárezsizligine erisken edi (Jar 36:8-9; San 20:14-21; 2Pat 8:13-14; 3Pat 11:14-22; 4Pat 8:20-22).

efod – Evreyshe sóz, bas ruwxaniydiń kiyetuǵın arnawlı kiyimin usılay ataǵan. Efodqa taǵılǵan qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes nárseler saqlanǵan. Ayırım jaǵdaylarda ruwxaniyler Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimnen paydalanǵan. Eski Kelisimniń bazı ayatlarında efod sózi ruwxaniylerdiń kiyetuǵın kiyimine qollanılıp, bul kiyim zıǵır tawardan tigilgen. Biyler kitabında bul sóz buttı yamasa adamlar pal ashıw ushın paydalanǵan zattı bildirgen (Shıǵ 28:6-14; 29:5; Biy 8:27; 17:5; 1Pat 23:9-12).

Efrayım – Yaqıptıń ulı Yusup Mısırda eki ullı boladı, úlkeni Menashshe, genje balası Efrayım edi. Efrayım hám Menashshe urıwları Yusuptiń usı eki ulınan kelip shıqqan. Efrayım genje ul bolsa da, Yaqıp onı Menashsheden joqarı qoyıp, pátiya bergen.

Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ajıralıp shıqtı. Bul on urıw óz aldına mámleket qurıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Arqadaǵı urıwlar arasında Efrayım eń úlken urıw bolǵanı ushın, Eski kelisimniń bazı qatarlarında Efrayım degen atama on urıwǵa hám olar ornatqan Izrail patshalıǵına qarata qollanılǵan (Jar 48:17-20; 3Pat 11:26; 12:24).

faraon – Áyyemgi Mısır patshalarınıń ataması (Jar 41:1; Shıǵ 6:27).

Fenikiya – Izraildan arqa tárepte Jer Orta teńizi boyında jaylasqan jer. Bul jer Tir, Sidon, Arwad hám Gabol qalaları tárepinen baqlaw astında bolǵan. Házirgi Livan mámleketiniń Jer Orta teńizi boyındaǵı jeri áyyemgi Fenikiya jerine tuwrı keledi (3Pat 5:1; 2Jln 2:3, 11; Mrk 7:24; Elsh 11:19; 15:3; 21:2).

filist xalqı, filistler, Filistiya – Áyyemgi dáwirlerde Filistiyanıń turǵınları filist xalqı dep aytılǵan. Qanan jeriniń qubla-batıs tárepinde, Jer Orta teńiziniń boyında jaylasqan edi. Jer Orta teńizindegi Krit atawında jasaǵan xalıqtan kelip shıqqan bolıwı múmkin. Filist xalqı Gaza, Ashkelon, Ashdod, Gat, Ekron qalalarına tiykar salǵan (Jar 26:1; Shıǵ 13:17; Biy 13:1; 2Pat 5:17).

Galila úlkesi – Galila kóliniń hám Iordan dáryasınıń batıs tárepinde, Samariya úlkesiniń arqasında jaylasqan tawlı jer. Áyyemgi Palestina sıyaqlı Galila da b. e. sh. 63-jılı Rim imperiyası tárepinen basıp alınǵan. Kóp ásirler dawamında bul úlke jat xalıqlar húkimdarlıǵı astında bolǵanlıqtan, úlke turǵınlarınıń arasında kóplegen yahudiy emes xalıqlar jasaǵan. Sonıń ushın, basqa yahudiyler galilalılarǵa pás názer menen qaraytuǵın bolǵan. Iysanıń balalıq hám óspirimlik dáwiri Galiladaǵı Nasıra qalasında ótken. Iysa Óz xızmetin kóbinese sol Galilada alıp barǵan (Iysh 9:1-2; Mat 4:12-16).

Gilad – Iordan dáryasınıń shıǵıs tárepindegi úlke. Giladtıń qubla tárepinde Moab eli, arqa tárepinde bolsa Bashan degen jer jaylasqan edi (Nzm 3:10; Eshu 17:5; 2Pat 17:24-26; 3Pat 22:3; Erm 8:22; 46:11).

girgash xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Girgash xalqı Qanan eliniń qaysı jerinde jasaǵanı anıq emes (Jar 15:21; 1Jln 1:14).

gúna – Qudaydıń buyrıqların buzıw, jaman is qılıw yamasa jaqsılıq qılıwdan bas tartıw degeni. Muxaddes Kitap boyınsha, gúna túsinigi tek ǵana adamnıń is-háreketlerin emes, al onıń Qudayǵa yamasa adamlarǵa qarsı oy-qıyalların da óz ishine aladı. Qudaydıń talabı boyınsha, hár bir adam Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen, bar kúshi menen súyiwi kerek. Iysa Masiyx, adam hátteki oy-qıyalında gúna qılsa da húkim qılınadı, dep tálim bergen. Sonıń menen birge, ǵázep, menmenlik, maqtanshaqlıq, qızǵanshaqlıq, kóre almaslıq sıyaqlı gúnalar kózge kórinbese de, Qudaydan jasırın qalmaydı. Quday iygilikli, ádalatlı, muxaddes bolǵanı ushın, islengen hár bir gúna Qudayǵa qarsı.

Adam-ata hám Hawa-ene Qudayǵa qulaqsızlıq qılıp, Onıń menen múnásibetin buzǵan. Bunıń aqıbetinde Adam-ata hám Hawa-eneniń óz ara múnásibeti de buzıldı, dúnyada jaman múnásibetlik payda boldı, pútkil dúnya náletke ushıradı. Olardıń ómiri táshiwish, qayǵı-azaplarǵa toldı. Gúna sebepli dúnyaǵa ólim kirip keldi hám pútkil adamzat ústinen húkimdar bolıp qaldı. Gúna hár bir adamnıń tábiyatında bolǵanı ushın, onıń niyetlerin, oy-pikirlerin, kewil tuyǵıların hám qálewlerin buzadı. Gúnanıń aqıbetinde adamzat Qudaydan uzaqlasqan, ajıralǵan, Onıń ǵázebi astında qalǵan. Sonlıqtan adamzat aqırzamanda húkim qılınadı. Tek ǵana Iysa Masiyxtıń tógilgen qanı arqalı adamzat gúnalarınan páklene aladı, Quday menen jarasadı hám húkim qılınbaydı (Jar 3:5-8, 3:16-19; 4:10; Nzm 6:5; Zab 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Iysh 5:16; 59:2; Erm 17:9; Mat 5:21-30; Luk 10:27; 1Yuxn 1:7-9; 2:1-2; Rim 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Efs 5:5-6).

haliluya – Evreyshe sóz bolıp, «Jaratqan Iyeni alǵıslań» degen mánisti bildiredi (Zab 110:1; 149:1; 134:1; Ayan 19:1).

Xabashstan – Evreyshede bul «Kush» dep atalǵan. Jar 10:6 ayat boyınsha Xabashstannıń turǵınları Nuxtıń aqlıǵı Kushtıń urpaqları boladı. Xabashstan Mısırdıń qublasında, shama menen Nubiya yamasa Efiopiya aymaǵında jaylasqan (4Pat 19:9; Est 1:1; Zab 86:4; Iysh 11:11; Sef 3:10).

xet xalqı, xetler – Eski Kelisim dáwiriniń basında bul atama Qanan násilinen bolǵan Xettiń áwladına aytıladı. Ibrayım jasaǵan zamanda Qanan elinde bir neshe xalıqlar jasaytuǵın edi. Olardıń biri xet xalqı edi. Xet xalqınan bolǵan Efron degen adam Ibrayımǵa Saranı jerlew ushın jer satqan edi. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵanda, xet xalqın da jeńiliske ushıratqan edi. Patsha Sulayman xet áwladların awır jumısqa jumsaǵan. B. e. sh. XVII ásirden XII ásirge deyin xet xalqınıń patshalıǵı ullı bir patshalıq bolıp, kóp jerlerdi iyelegen. Bul jerler házirgi Turkiyadan qublaǵa qaray, Siriyaǵa deyin sozılǵan edi. Keyin ala Assiriya xet xalqın jeńiliske ushıratıp, olardıń jerlerin basıp alǵan (Jar 10:15; 23:1-20; 3Pat 9:20-21).

xiw xalqı, xiwler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Xiw xalqı Qanan eliniń orayında jasaǵan (Shıǵ 3:8; Nzm 7:1; Eshu 3:10; 3Pat 9:20).

Xosh Xabar – Eski Kelisim payǵambarları Masiyx haqqında kóp payǵambarshılıq qılǵan. Intizarlıq penen kútilgen Masiyxtıń kelgeni haqqındaǵı xabar Jańa Kelisimde Xosh Xabar dep ataladı. Iysa adamzattı gúna hám ólim kúshinen azat qılıw ushın kelgen. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adam, milletinen tısqarı, Qudaydıń Patshalıǵına kire aladı.

Iysa Masiyx jer júzindegi xızmeti dawamında Óz shákirtleri menen birge: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı!» dep járiya qılıp, adamlardı táwbe qılıwǵa hám Xosh Xabarǵa iseniwge shaqırǵan. Iysanıń Óz tálimatı hám qılǵan isleri, adamzattı gúnalardan azat qılıw ushın atanaq aǵashta jan beriwi hám úshinshi kúni ólimnen tiriliwi arqalı adamlar Xosh Xabardı jáne de tolıq túsine basladı. Iysa aspanǵa kóterilmesten aldın shákirtlerine Xosh Xabardı pútkil dúnya boylap tarqatıw wazıypasın tapsırdı. Shákirtler Iysanıń Masiyx, yaǵnıy Quday tárepinen jiberilgen Qutqarıwshı ekenin aytıp, Xosh Xabardı járiyalay basladı.

Xosh Xabar sózi Jańa Kelisimdegi birinshi tórt kitapqa qollanılǵan. Bul Xosh Xabarlarda Iysa Masiyxtıń ómiri, xızmeti hám tálimi sóz etilgen (Mat 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Mrk 1:14-15; Luk 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Elsh 1:8; 4:12; 5:42; 1Kor 15:1-4).

Ibadatxana – Qanday da bir qudayǵa sıyınıw ushın qurılǵan imarat. Ádette qudaylarǵa arnap ibadatxanalar qurılǵan. Tabınıwshılar quday óz ibadatxanasında bar dep isengen. Usı sebepten olar ibadatxananı qudaydıń úyi dep te ataǵan.

Biraq bul awdarmada ibadatxana sózi úlken hárip penen jazılǵan bolsa, Erusalimdegi Iyeniń Ibadatxanası názerde tutılǵan. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxanadan aldınǵı zamanda Muxaddes shatırda hár túrli qurbanlıqlar berilip, diniy xızmetler ótkerilgen. Patsha Sulayman dáwirinen baslap pútkil Izrail xalqı Iyemizge Erusalimdegi Ibadatxanada sıyınǵan. Olar Ibadatxanada qurbanlıqlar berip, áhmiyetli bayramlardı sol jerde belgilegen. «Ibadatxana» sózi ayrıqsha bir imaratqa yamasa Ibadatxananıń tolıq háwlilerine qarata qollanılǵan. Ibadatxananıń ayrıqsha imaratı Muxaddes bólme hám Eń muxaddes bólmeden ibarat edi. Bul bólmelerge málim bir máresimlerdi orınlaw ushın tek ǵana ruwxaniylerdiń kiriwine ruxsat berilgen. Xalıq Ibadatxananıń háwlisinde Qudayǵa sıyınǵan. Izrail tariyxında Erusalimde bir neshe márte Ibadatxana qayta qurılǵan, biraq basqınshılar tárepinen wayran etilgen. Birinshi Ibadatxananı patsha Sulayman qurdırǵan. Bul Ibadatxana 3Pat 6:1-38; 7:13-51; 2Jln 2:1–4:22 da tolıq súwretlengen. B. e. sh. 586-jılı babilonlılar sol Ibadatxananı wayran qılıp, ondaǵı barlıq qımbatbaha zatlardı Babilonǵa alıp ketken. B. e. sh. 538-jılı Persiya patshası Kirdiń pármanı boyınsha, bazı yahudiyler Erusalimge qaytıp kelip, Ibadatxananı qayta qurıwdı baslap, b. e. sh. 515-jılı Ibadatxana qurılısı tamamlanǵan. Keyin ala, b. e. sh. 37-4-jılları áyyemgi Palestinada húkimdarlıq qılǵan Ullı Hirod b. e. sh. 19-jılı Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Qurılıs isleri Iysa Masiyx dáwirinde de dawam etip atırǵan edi. Qayta qurılǵan sol Ibadatxana eramızdıń 70-jılı rimliler tárepinen wayran qılındı. Sonnan keyin, Ibadatxana qayta qurılmadı (4Pat 25:8-17; Ezr 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Iyemizdi eslew keshesi – Iysa Masiyx Óz óliminen aldın shákirtleri menen birge Qutqarılıw bayramınıń asın birge jedi. Sol keshesi Iysa shákirtlerine, sizler birge awqatlanǵanıńızda, Meni esleńler, dep buyırǵan. Iysa Masiyxtıń izinen júriwshileri Onıń bul buyrıǵına ámel qılıp, tez-tez jıynalıp turǵan hám birgelikte awqatlanǵan. Olar birge awqatlanǵanda, Iysa buyırǵanınday nan sındırıp jegen hám sharaptan ishken. Usılay etip, olar Iysa Masiyxqa óz húrmetin kórsetip, Iysanıń gúnalar ushın qurban bolǵanına isengenin tastıyıqlaytuǵın bolǵan. Sonday-aq, Iysanıń Óz súyispenshiligin qalay kórsetkenin esleytuǵın edi. Iysa olardı qalay súygen bolsa, shákirtler de bir-birin sonday súyiwi kerek edi (Mat 26:26-30; Mrk 14:22-26; Luk 22:14-20; Elsh 2:42, 46; 20:7; 1Kor 10:16-17, 21; 11:17-34).

Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe – «Adon» yamasa «Adonay», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «Adonay» sózi kóbinese Qudayǵa qarata qollanılǵan iláhiy ataq bolıp, Quday Izrail xalqınıń kóktegi Patshası ekenin bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi Iysa Masiyxqa qarata qollanılǵan bolıp, Onıń iláhiyligin hám patsha tiyresine tiyisli ekenin bildiredi. Sonıń ushın, bul awdarmada bul sóz «Iye», «Iyem Iysa» yamasa «Iyemiz Iysa» dep berilgen. «Adon» hám «Kúrios» sózleri ataq sıpatında patshalarǵa, abıraylı ustazlar hám payǵambarlarǵa izzet-húrmetti kórsetiw ushın da qollanılǵan (Luk 2:9; 18:6; Elsh 7:33, 59; Rim 1:7; 10:12-13).

Izrail – Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen keyin, Quday oǵan «Izrail» dep at berdi (Jar 32:28-29; 35:10). Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıptıń on eki ulı bolıp, olardan Izraildıń on eki urıwı kelip shıqtı. Eski Kelisimde mine usı on eki urıw Izrail xalqı dep ataldı. Keyin ala Izrail xalqı basıp alǵan jerler de Izrail eli dep ataldı.

Patsha Sulayman ólgennen keyin arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan bólinip shıqtı. Bul on urıw óz aldına el bolıp, Izrail patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Samariya boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde arqadaǵı on urıwǵa Izrail xalqı hám bul urıwlar dúzgen el Izrail eli dep atalǵan. B. e. sh. 722-jılı Assiriya patshalıǵı Izraildı basıp alǵannan soń, arqa patshalıq joq boldı.

Jańa Kelisimde «Izrail» atı siyasiy ǵárezsizlikke iye eldi emes, al Yaqıptıń urpaǵın, yaǵnıy yahudiylerdi bildirgen (Jar 32:28-29; 35:10; 3Pat 11:26; 12:24; 4Pat 17:1-6).

Jabrayıl – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Jabrayıl, ekinshisi – Mixail. Jabrayıl Qudaydıń arnawlı xabarın jetkiziw ushın bir neshe márte adamlarǵa kóringen. Ol Daniel payǵambarǵa kórinip, berilgen ayanlar hám payǵambarshılıqlardıń mánisin túsindirip bergen. Jabrayıl shomıldırıwshı Yaqıyanıń ákesi Zexariyaǵa da kórinip, Yaqıyanıń tuwılıwı haqqında, Máriyamǵa da kórinip, Iysa Masiyxtıń tuwılıwı haqqında xabar bergen (Dan 8:15-27; 9:20-27; Luk 1:8-20, 26-38).

Jańa ay bayramı – Hár jańa ay shıqqan kúni belgilenetuǵın bayram. Ruwxaniyler usı bayram ushın Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Sonday-aq, bul bayramda adamlar ayrıqsha as jegen. Dástúrge muwapıq bul astı tek ǵana páklengen adamlar jewge bolatuǵın edi. Aydıń birinshi kúni muxaddes esaplanıp, adamlar sol kúni jumıs islemeytuǵın edi (San 28:11-15; 1Pat 20:5, 24-26; Amo 8:5).

Jaratqan Iye – Evreyshe «YHWH», grekshe «Kúrios». Eski Kelisimde «YHWH» Qudaydıń atı. Negizinde áyyemgi evrey tilinde sózler tek ǵana dawıssız háripler menen jazılǵan. Evreyshe jazıwlardı oqıǵanlar qaysı orında qanday dawıslı sesler keletuǵının biletuǵın edi. Yahudiyler Qudaydıń atın júdá muxaddes dep bilgeni ushın, Eski Kelisim dáwiriniń aqırlarına kelip, bul attı atamay qoyǵan edi. Olar Eski Kelisimdi oqıǵanda «YHWH» sóziniń ornına «Iyem, Xojayınım» mánisin beretuǵın «Adonay» sózin qollanıp baslaǵan. Usı awdarmada bul sóz «Jaratqan Iye» dep berilgen. Kóp adamlar «YHWH» sózin evreyshede «bolıw» feyiliniń birinshi forması bolıwı múmkin, dep esaplaydı. Usı pikir boyınsha «YHWH» sózi «Ol bar», yaǵnıy Ol máńgi, hesh qashan ózgermeydi yamasa «Ol bar bolıwǵa sebepker», yaǵnıy hár bir nárseniń kelip shıǵıwına sebepshi Ol, degen mánisti bildiredi. Jańa Kelisimde «Kúrios» sózi kóp jaǵdaylarda Iysa Masiyxtıń ataǵı sıpatında isletilgen bolıp, bul awdarmada Iye, Iyem, Iyemiz… dep berilgen. Bazı jaǵdaylarda «Kúrios» sózi Jańa Kelisimde Qudayǵa qarata qollanılǵan, Onıń Eski Kelisimdegi ayırım islerin súwretleydi. Bunday jaǵdaylarda bul awdarmada «Kúrios» sózi «Jaratqan Iye» dep berilgen (Jar 7:1; 8:21; 21:1; Shıǵ 3:14; Nzm 33:2-3; Zab 88:6-7; Mal 1:1).

Jaratqan Iyeniń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa qarata aytılǵan (Shıǵ 23:19; 34:26; Eshu 6:23; 4Pat 19:1).

Jartas, qorǵawshı Jartas – Evreysheden sózbe-sóz awdarması «jartas». Bul sóz Qudayǵa úmit baylaǵanlardı Onıń Ózi qorǵaytuǵının, aman-esen saqlaytuǵının, Qudaydıń ózgermeytuǵının hám pútkilley isenimli ekenin bildiredi (Nzm 32:4; 1Pat 2:2; 2Pat 22:2-3; Zab 27:1; 41:10; 77:35).

jawız ruwx – Muxaddes Kitapta jawız ruwx bazıda jin dep atalǵan. Jawız ruwxlardıń húkimdarı shaytan. Jawız ruwxlar insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onı basqaradı. Tolıq maǵlıwmatqa iye bolıw ushın SHAYTAN hám JIN sózlerine qarań (Mat 8:16; Mrk 1:23; Luk 4:33).

jámáát – Jańa Kelisimde bul sóz masiyxıylar toparına qollanılǵan. Birinshi jámáát Erusalimde payda bolǵan. Ol jerdegi iseniwshiler Qudayǵa sıyınıw ushın tez-tez jıynalıp turatuǵın edi. Iysa Masiyx haqqındaǵı Xosh Xabar keń tarqalǵannan keyin, basqa jerlerde de jámáátlerge tiykar salındı. Jámááttegi iseniwshiler bir-birine hár tárepleme járdem beretuǵın edi. Iseniwshiler úylerinde jıynalǵanda duwa etetuǵın edi, Qudayǵa alǵıs-maqtaw aytıp, Iysanıń ólimin eslep, birge awqatlanatuǵın edi. Olar birgelikte Muxaddes Jazıwdı oqıp, sabaq alatuǵın edi hám isenimde bekkem turıw ushın bir-birin jigerlendiretuǵın edi. Jámáátlerdiń jolbasshıları bar edi, olardı jetekshi, aqsaqal yamasa shopan dep ataytuǵın edi. Jámáátte iseniwshilerge járdem beretuǵın adamlardı bolsa xızmetshiler dep ataǵan.

Jańa Kelisimde jámáát sózi jáne Iysa Masiyxqa isengen barlıq adamlardı bildirgen. Jámáát sóziniń usı mánisin túsindiriw ushın Jańa Kelisimde bir neshe tımsallar berilgen. Olardıń bazıları mınaday: Iysa Masiyxtıń denesi, Ibadatxana, Qudaydıń úyi. Jáne Eski Kelisimde jıynalǵan Izrail xalqına da jámáát dep aytılǵan (Mat 16:18; Elsh 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Yaqp 5:14; 1Pet 5:1-4; Rim 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Gal 1:1-2, 13; Efs 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Fil 1:1; 3:6; Kol 1:24; 4:15; 1Tim 3:1-15; Tit 1:5-9; Ayan 1:11).

jin – Muxaddes Kitapta jin bazıda jawız ruwx dep atalǵan. Jinlerdiń húkimdarı shaytan. Jinler insanlarǵa zıyan tiygiziwdi qáleydi. Olar bazıda insannıń ishine kirip alıp, onıń háreketlerin basqaradı. JAWÍZ RUWX sózine qarań (Mat 4:24; Mrk 3:22; Luk 7:33; Yuxn 7:20; Elsh 8:7).

joqarǵı keńes – Jańa Kelisim dáwirinde yahudiylerdiń siyasiy hám diniy keńesi. Bul keńes bas ruwxaniylerden, Tawrat alımları hám abıraylı adamlardan ibarat edi. Joqarǵı keńestiń shama menen 70 aǵzası bar edi. Bas ruwxaniy keńestiń baslıǵı bolǵan. Keńes aǵzaları yahudiylerdiń jasaw shárayatına, siyasiy ómirine hám diniy dástúrlerine baylanıslı máselelerdi sheshiw huqıqına iye edi, biraq joqarǵı keńes shıǵarǵan áhmiyetli qararlar Rim húkimeti tárepinen tastıyıqlanıwı kerek edi. Joqarǵı keńes adamdı ólimge húkim etkeni menen de, bul húkimdi tek Rim húkimeti ǵana orınlay alatuǵın edi. Elde tınıshlıqtı saqlap turıw ushın joqarǵı keńes yahudiylerdiń de, Rim húkimetiniń de paydasın gózleytuǵın edi (Mat 26:57–27:2; Mrk 14:52; Yuxn 11:47; Elsh 5:21, 27; 22;).

Kárnay – Úplep shertiletuǵın saz ásbabı bolıp, áyyemgi evrey xalqı kárnaydı qoshqardıń shaqısınan hám basqa da materialdan soqqan. Áyyemgi waqıtta bul ásbap dushpan bastırıp kiyatırǵanın xabarlaw ushın, sonday aq, Qudaydı alǵıslaw ushın shertilgen.

Kárnay bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń birinshi kúninde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Kárnay bayramı kúni Izrail xalqı dem alıp, muxaddes jıynalıs ótkergen. Bul jıynalısta kárnay shertilgen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar berilgen (Leb 23:23-25; San 29:1-6).

kelisim – Áyyemgi waqıtlarda ádette kelisim dúzilgende, onı tastıyıqlaw ushın eki tárep ant ishetuǵın edi. Muxaddes Kitapta aytılıwınsha, Quday bir neshe márte insan menen kelisim dúzgen. Hár bir kelisimde berilgen wádelerdi hám qoyılǵan shártlerdi Qudaydıń Ózi belgilegen. Quday Ibrayım menen kelisim dúzip, Ibrayımǵa hám onıń áwladına máńgi bereket beriwdi wáde qılǵan.

Quday keyin ala Muwsa payǵambar arqalı Ibrayımnıń áwladı, yaǵnıy Izrail xalqı menen kelisim dúzedi. Sol kelisimde Qudaydıń buyrıqları hám nızamları tolıq berilgen. Bul buyrıqlarǵa hám nızamlarǵa ámel qılǵan adamlarǵa Quday: «Men sizlerdi Ózimniń xalqım qılaman, sizlerdiń Qudayıńız bolaman», dep ayrıqsha wáde bergen. Qudaydıń Óz xalqı Izrail menen bolǵan múnásibeti mine usı kelisimge tiykarlanǵanı sebepli, Eski Kelisimde bayan qılınǵan kóp waqıyalar hám Izrail xalqınıń tariyxı usı múnásibetler haqqında sóz etedi. Izrail xalqı Qudayǵa qayta-qayta biyopalıq qılǵanı ushın, Onıń buyrıqlarına boysınbaǵanı ushın óz watanınan súrgin etilgen. Biraq Quday: «Mine Men Izrail xalqı menen jańa kelisim dúzetuǵın kúnler keledi», dep Óz payǵambarları arqalı wáde bergen.

Quday jańa kelisimdi pútkil adamzat penen Iysa Masiyx arqalı dúzedi. Iysa Masiyx pútkil adamzattıń gúnasın Óz moynına alıp, atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı jańa kelisimdi kúshke engizdi. Bul Jańa Kelisimniń baslı mazmunı boladı. Endi hár bir adam, milletinen tısqarı, Iysa Masiyxqa isense hám gúnalarınan júz bursa, onıń gúnaları keshiriledi, bul adam Qudaydıń xalqına tiyisli boladı (Jar 15:1-21; 17:1-27; Shıǵ 20:1, 21; 24:1-18; 4Pat 17:5-23; 2Jln 36:13-21; Erm 31:31-34; 32:39-40; Ezk 11:19-20; 36:26-27; Mat 26:27-28; Evr 8:6-13; 9:1-22).

Kelisim sandıǵı – Sırtı hám ishi altın menen qaplanǵan aǵash sandıq. Kelisim sandıǵında eki tegis tasqa jazılǵan nızam saqlanatuǵın edi. Quday bul eki tastı Sinay tawında Muwsaǵa Izrail xalqı ushın bergen edi. Eki tasta on buyrıq jazılǵan, bul buyrıqlar Quday menen Onıń xalqı ortasındaǵı dúzilgen kelisimniń shártleri edi. Sol sebepli bul sandıq kóbinese Kelisim sandıǵı dep aytılǵan. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde kerub degen ruwxıy barlıqtıń eki músini bar edi. Kelisim sandıǵı – Quday Óz xalqı arasında ekenin bildiretuǵın belgi edi. Izrail xalqı shólde gezip júrgende, Kelisim sandıǵı Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde saqlanatuǵın edi. Keyin Kelisim sandıǵı Erusalimdegi Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine qoyılǵan (Shıǵ 25:12-15, 22; 37:1-9; Evr 9:4-5).

Kemosh – Moab xalqınıń tabınǵan qudayı (3Pat 11:7).

ken xalqı, kenler – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Jáne qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı sózlerine qarań (Jar 15:19; San 24:21-22).

kerub – Qanatlı ruwxıy barlıq. Bul ruwxıy barlıqlar haqqında sóz etilgende, olar ádette Qudaydıń taxtı janında súwretlenedi. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde bolsa kerublar Qudaydıń taxtın kóterip júrgeni haqqında aytıladı. Kelisim sandıǵınıń qaqpaǵı ústinde eki kerub músini bar edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesin Muxaddes bólmeden bólip turǵan ishki perdege kerublardıń súwreti salınǵan edi (Shıǵ 25:18-20; San 7:89; 1Pat 4:4; Ezk 10-bap;).

kiyeli tas – Tikkesine qoyılǵan uzın tas. Qanan xalıqları bul tastı óz qudayı, sonıń menen birge, quday Baal dep, oǵan tabınatuǵın edi. Bunday taslar tóbeshiklerdiń ústine, qoyıw japıraqlı tereklerdiń astına hám tabınatuǵın orınlarınıń ishine ornatılatuǵın edi. Quday Izrail xalqına, tas butlardı ornatpań, olarǵa sıyınbań, dep buyrıq berdi. Usınday butlardı hám taslardı sındırıp taslawdı buyırdı (Shıǵ 23:24; Leb 26:1; 4Pat 10:27; 17:10).

Qanan – Qanan Xamnıń ulı, yaǵnıy Nuxtıń aqlıǵı edi. Áyyemgi waqıtlarda Jer Orta teńizi, Iordan dáryası hám Óli teńiz aralıǵındaǵı jerler de Qanan dep atalǵan. Qanannıń arqa tárepinde Lebanon tawları, qublada Negeb shóli bar edi. Jaratılıs kitabında aytılıwınsha Xamnıń ulı Qanannan bir neshe xalıq kelip shıqqan hám sol jerlerde jasaǵan. Izrail xalqı bul jerlerdi basıp alǵannan keyin, Qanan degen atama áste-aqırınlıq penen joq bolıp ketti. Onıń ornına bul jerler «Izrail eli» dep atala basladı, bir qansha waqıt ótkennen soń «Palestina» atı menen tanılǵan.

Muxaddes Kitapta Qanan júdá ónimdar, «sút hám pal aǵıp turǵan jer» dep súwretlengen. Qanan geografiyalıq jaǵınan júdá qolaylı hám ónimdar jer esaplanǵan. Qanan jerinen qubla-batısta jaylasqan Sinay yarım atawı Aziya hám Afrika jerlerin birlestirip turadı. Sonıń ushın, áhmiyetli sawda jolları Qanan arqalı, Jer Orta teńizi boylap ótken. Áyyemde Jaqın Shıǵıstaǵı qúdiretli patshalıqlar Qanandı qolǵa kirgiziwge háreket etken. Shıǵ 3:8 hám usı ayattıń túsindirmesine qarań (Jar 10:6, 15-19; 12:5; Biy 5:19).

qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlar. Olar amor, girgash, xet, xiw, ebus, qadmon, keniz, ken, periz hám refa xalıqları edi. Bul xalıqlardıń bazıları Qanan jeriniń anıq qaysı jerinde jasaǵanı málim emes. Izrail xalqı Qanandı basıp alǵannan keyin de, bul xalıqlardan bir neshesi sol jerde jasap qalǵan (Eshu 16:10; 17:12-13, 16).

Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń jetinshi ayı – etanim, yaǵnıy tishri ayınıń 15-21-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay sentyabrdiń ortasınan baslanadı. Sol waqıtta gúz jawını baslanbastan aldın zúráát jıynap alınǵan. Izrail xalqı Mısırdan shıqqannan soń, shól gezip, qoslarda jasaǵanın jeti kún dawamında eslegen. Sonday-aq olar Qanan jerindegi zúráátti Qudaydıń bereketli qılǵanın da belgilegen, Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlardı bergen. Olar jeti kún dawamında dalalardaǵı qoslarda jasaǵan. Qos bayramınıń evreyshe ataması – Sukkot. Bul bayram jıyın-terim bayramı dep te atalǵan (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:33-36, 39-43; San 29:12-39; Nzm 16:13-15; Zxr 14:16-19).

Quday – Evreyshede «El» yamasa «Elohim», grekshede «Teos». Bul atlar pútkil barlıqtıń jaratıwshısı Qudayǵa qollanılǵan baslı atlar boladı (Jar 1-bap; 2:2-3; 9:1).

Quday Taala – Evreyshede «El Elion» yamasa «Elohim Elion», sózbe-sóz awdarması «Eń mártebeli Quday». Bul sóz Quday eń ullı, eń qúdiretli, pútkil álemniń Húkimdarı ekenligin bildiredi (Jar 14:18; San 24:16; Nzm 32:8).

Qudaydıń Patshalıǵı – Qudaydıń insanlar ómirindegi húkimdarlıǵına hám hár bir jaratılǵan janzatlardıń aqırette jańalanıwına silteme. Iysa Masiyx: «Qudaydıń Patshalıǵı jaqınlastı», dep waz etken edi, Ol Óz káramatları arqalı usı Patshalıq haqıyqattan da bar ekenligin kórsetetuǵın edi. Iysa Masiyx adamlarǵa: «Qudaydıń Patshalıǵı sizlerdiń arańızda», dep tálim berdi. Adamlardıń gúnaları Iysa Masiyx arqalı keshirilgende, olar Qudaydıń Patshalıǵına kiredi. Qudaydıń Patshalıǵına minásip bolǵan adamlar Qudaydı ózleriniń Patshası dep tán aladı hám óz ara múnásibetlerinde Qudaydıń minezlemesin kórsetedi. Usı arqalı Qudaydıń Patshalıǵı adamlar arasında ekenligi kórinip turadı. Keleshekte bolsa, Iysa Masiyx pútkil dúnyanı jawızlıq hám napáklikten tazalaǵannan soń Qudaydıń Patshalıǵı tolıq ornatıladı. Matta kitabında Qudaydıń Patshalıǵı «Aspan Patshalıǵı» dep te atalǵan (Mat 12:28; 25:31-46; Mrk 1:14-15; Luk 17:20-21; 1Kor 15:24-25; Kol 1:13-14; Ayan 11:15-17; 12:10).

Qudaydıń Ruwxı – «Ruwx» dep awdarılǵan evreyshe hám grekshe sózler jáne «dem», «samal» mánislerin óz ishine aladı. Qudaydıń Ruwxı dúnyanıń jaratılıwında sózsiz qatnasqan. Eski Kelisimde sóz etiliwinshe, Qudaydıń Ruwxı adamlardı orap alǵan, olarǵa hár túrli wazıypalardı orınlaw ushın kúsh bergen. Qudaydıń Ruwxı bazı adamlarǵa Qudaydıń sózin sóylewge jiger bergen. Quday Óz Ruwxın bir kún kelip barlıq adamzat ústine jawdıratuǵını tuwralı Ioel payǵambar arqalı wáde qılǵan.

Jańa Kelisimde Qudaydıń Ruwxı Muxaddes Ruwx dep ataladı. Muxaddes Ruwx arqalı adamlar Qudaydıń sózlerin aytadı, bazıda káramatlar kórsetedi. Shomıldırıwshı Yaqıya payǵambarshılıq qılıp, Iysa Masiyx insanlardı Muxaddes Ruwxqa shomıldıradı, dep aytqan. Yaqıya Iysanı suwǵa shomıldırǵanda, Muxaddes Ruwx Iysanıń ústine kepter pishininde túsken hám Ol Muxaddes Ruwxqa tolǵan. Iysa Masiyx Muxaddes Ruwx jeteginde júrgen.

Iysa Óz shákirtlerine, Ákem sizlerge jol-jorıq kórsetiw hám kúsh-quwat beriw ushın Muxaddes Ruwxtı jiberedi, dep wáde bergen. Iysa aspanǵa kóterilgennen soń usı wáde ámelge astı. Solay etip, Ioel payǵambardıń bir neshe ásirler aldın aytqan payǵambarshılıǵı orınlandı. Iysanıń shákirtleri adamlardı táwbe qılıwǵa, suwǵa shomıldırılıwǵa hám Muxaddes Ruwxtı qabıl etiwge shaqırǵan. Iysa Masiyxqa isengen hár bir adamnıń júreginde Muxaddes Ruwx jasaydı. Muxaddes Ruwx olardıń Qudayǵa tiyisli ekenligin hám qutqarılıw kepili Ózi ekenligin tastıyıqlaydı. Muxaddes Ruwx iseniwshilerge hár túrli sıylar beredi, olar usı sıyları menen Qudayǵa hám basqalarǵa xızmet etedi. Iseniwshiler Muxaddes Ruwx basshılıǵında ómir keshiredi hám Muxaddes Ruwx arqalı olardıń jaqsı is-háreketleri Qudayǵa maqul boladı (Jar 1:2; Shıǵ 31:3; Biy 14:6; 1Pat 11:6-7; 16:13; 1Jln 12:18; 2Jln 15:1-2; 20:14-15; Ezk 11:5; Iol 2:28-29; Mix 3:8; Mat 3:11; Luk 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Yuxn 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Elsh 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Rim 8:15-16; 1Kor 12:4-11; 2Kor 1:21-22; Gal 5:22-25; Efs 1:13-14).

Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı – Bul sóz ataq bolıp, yahudiyler intizarlıq penen kútken qutqarıwshıǵa aytılǵan. Yahudiylerdiń pikiri boyınsha, bul qutqarıwshı olardı dushpanlar qolınan qutqaradı hám pútkil adamzat ústinen máńgi húkimdarlıq qıladı. Bul qutqarıwshıǵa ádette «Masiyx» ataǵı da qollanılǵan. «Qudaydıń ulı» yamasa «Ul» ataqları Iysaǵa qarata qollanılǵanda, Iysa intizarlıq penen kútilgen Masiyx ekenligin bildiredi. Bul ataqlar Iysanıń Quday menen jaqın múnásibetin, Qudaydıń atınan is qılatuǵının kórsetedi. Iysa Masiyx Óziniń aspandaǵı Ákesine pútkilley boysınıp, sadıqlıq penen xızmet etti. Iysa aspandaǵı Ákesin húrmet etip, Onıń minezlemesin Ózinde tolıq kórsetti.

Tilekke qarsı, bazılar «Qudaydıń Ulı» degen ataqtı nadurıs túsinip, Iysa deneden Qudaydan tuwılǵan eken, dep oylaydı. Biraq bul aqılǵa sıymaytuǵın ulıwma nadurıs pikir! Bunday pikir Muxaddes Jazıwda bayan etilgen tálimatlarǵa qarsı. Jańa Kelisimde sóz etiliwinshe, Máriyam káramatlı túrde, Muxaddes Ruwxtıń qúdireti menen Iysaǵa hámiledar bolǵan edi.

Eski Kelisimde Quday Izrail xalqın «tuńǵısh ulım» dep atap, olar menen qanshelli jaqın múnásibet ornatqanın kórsetti. Sonday-aq, Quday Izrail patshasın da «Meniń ulım» dep ataǵan, sebebi Izrail patshası Qudaydıń wákili sıpatında xalıq ústinen húkimdarlıq qıldı (Shıǵ 4:22-23; Mat 1:18-25; 14:33; Luk 1:26-38; Yuxn 14:6-13; 19:7; 1Yuxn 5:12-13; Kol 1:15-19; Evr 1:2-3).

Qudaydıń Úyi – Bul sóz Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa aytılǵan (Biy 18:31; 1Pat 10:3; 1Jln 6:10).

qurbanlıq – Izraillılar Qudayǵa sıyınıw ushın buǵa, qoy, eshki, kepter yamasa qumırı sıyaqlı haywanlardı qurbanlıq qılatuǵın edi. Haywan soyılǵannan soń, onıń bir bólegi Qudayǵa unamlı tútetki ushın sadaqa sıpatında qurbanlıq orında tútetilgen. Qalǵan bólegi bolsa ruwxaniylerge berilgen yamasa sıyınıwshılar tárepinen jelingen. Izrail xalqı Qudayǵa alǵıs aytıw, Qudaydan bereket tilew, gúnaları ushın keshirim soraw maqsetinde qurbanlıqlar bergen. Eski Kelisimde aytıp ótilgen bes qurbanlıq túri mınaday: ayıp qurbanlıǵı, gúna qurbanlıǵı, jandırılatuǵın qurbanlıq, minnetdarshılıq qurbanlıǵı, tatıwlıq qurbanlıǵı (Jar 8:20; Shıǵ 29:38-41; Leb 1-bap).

Qutqarılıw bayramı – Qutqarılıw bayramı evrey kalendarınıń birinshi ayı – abib, yaǵnıy nisan ayınıń on tórtinshi kúni keshte belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay marttıń ortasınan baslanadı. Qudaydıń Izrail xalqın Mısır qullıǵınan qalay qutqarǵanın olar Qutqarılıw bayramı kúni eslegen. Hár bir shańaraq bir qozını yamasa ılaqtı qurbanlıq qılıp, Qutqarılıw bayramına as tayarlaǵan. Shańaraq aǵzaları qurbanlıq asın birge jegen. Bul asqa qosıp ashshı shópler hám ashıtqısız nan da jelingen. Qutqarılıw bayramınıń evreyshe ataması – Pesax. Qaraqalpaqsha «Qutqarılıw bayramı». Jańa Kelisimde «Qutqarılıw bayramı» atı astında Qutqarılıw bayramı zıyapatı hám onnan keyin jeti kún dawamında belgilengen «Ashıtqısız nan bayramı» názerde tutılǵan (Shıǵ 12:1-14, 21-51; Leb 23:5-8; San 9:1-14; Nzm 16:1-7).

qutqarıw, qutqarılıw – Bul sózler adamlardıń hám pútkil bir xalıqtıń dushpanlardan yamasa olardıń ómirine qáwip salıp atırǵan basqa nárselerden azat bolıwın bildiredi.

Eski Kelisimde bir adam belgili bir jaǵdayda basqalardı qáwip-qáterden qutqarǵanda «qutqarıwshı» dep atalǵan. Kóp jaǵdaylarda bolsa «Qutqarıwshı, Azat qılıwshı» degen at Qudaydıń Ózine qollanılǵan. Izrail xalqı tariyxındaǵı eń ullı waqıyalardan biri olardıń Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı. Quday Muwsa arqalı káramat kórsetip, Óziniń Qutqarıwshı ekenligin kórsetken. Quday Izrail xalqın kóp mártebe qutqarǵanı ushın, olar keleshekte Iyemiz bizlerdi barlıq dushpanlardan hám jawızlıqtan azat qıladı, degen úmitte sol waqıttı intizarlıq penen kútken. Jáne Eski Kelisimde payǵambarlar payǵambarshılıq qılıp, Quday Óziniń haq qulın jiberedi hám adamlardı gúnalarınan azat qıladı, dep aytqan. Payǵambarshılıqlar boyınsha Qudaydıń bul sadıq qulı patsha Dawıttıń áwladınan kelip shıǵadı.

Jańa Kelisimde aytılıwınsha, adamlar Iysa Masiyxtıń ólimi hám tiriliwine iseniwi arqalı gúnadan azat boladı. Demek, hár bir adam milletine, túriniń reńine yamasa mádeniyatına qaramastan qutqarılıwǵa erisiwi múmkin. Bul qutqarılıw adamnıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Adam tek ǵana Qudaydıń rehimi hám miyrimi arqalı gúnalarınan azat bolıp, Iysa Masiyx arqalı máńgi ómirge iye boladı. Iysa Masiyxqa isenip, táwbe qılǵan hár bir adamdı Quday keshiredi. Sonıń ushın, Qudaydıń Ózi de, Iysanı Masiyx hám «Qutqarıwshı» dep ataydı.

Iysa Masiyxqa isengen adam Quday menen jarasqanı ushın bul dúnyanıń ózinde-aq qutqarılıwǵa erisken dep esaplanadı. Qutqarılıwǵa erisken hár bir adamnıń ómirinde Muxaddes Ruwx háreket qıladı. Qutqarılıw toqtawsız háreket bolıp, oǵan erisken hár bir adamnıń pikirlewi hám minez-qulqı ózgeredi hám bunday adam óz ómirin Qudaydı ırazı qılıwǵa baǵıshlaydı. Masiyxıylar aqırǵı kúnde de húkim qılınbaydı. Masiyxtıń atanaq aǵashtaǵı ólimi hám tiriliwi arqalı olar bul dúnyada da, ol dúnyada da qutqarılıwǵa iye. Sol sebepten iseniwshiler ólgennen keyin Quday menen birge jánnette bolıwına qatal túrde isenedi (Shıǵ 14:1-31; 15:1-21; Biy 3:9, 15; 2Pat 22:2-3; Zab 39:18; 77:35; Iysh 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Ezk 37:23-25; Dan 6:27; Luk 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Elsh 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Pet 1:3-5; 1Yuxn 4:15-17; 5:13; Rim 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Kor 1:18; 2Kor 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Efs 1:13-14; 2:4-9; 1Sal 4:16-17; 5:9-10; 1Tim 1:1; 2:3; 2Tim 1:9-10; Tit 1:3-7; Evr 9:27-28; Ayan 22:3-5).

qız Sion – Erusalimdi ańlatadı (Zab 9:15; Iysh 10:32; Erm 4:31).

lebiyli, lebiyliler – Yaqıptıń ulı Lebiy urıwınan bolǵan adamlar. Quday Lebiy urıwınan bolǵan Xaronnıń áwladın Izrail xalqınıń ruwxaniyleri etip tańlaǵan edi. Lebiy urıwınıń qalǵan adamları diniy máresimlerdi orınlawda járdem berdi. Bunnan tısqarı olar Muxaddes shatırǵa, keyin ala Ibadatxanaǵa, onıń úskene hám buyımlarına da juwapker boldı. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ullarınıń ornına Lebiy urıwın Óz xızmetine alǵan edi. Óytkeni Izraildıń tuńǵısh ulları Qudayǵa tiyisli edi. Keyin patsha Dawıt lebiylilerdiń bazıların Qudayǵa sıyınıw waqtında qosıq aytıwǵa hám saz shertiwge tayınladı (San 3:5-13, 40-51; 1Jln 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Lira – Tarlı saz ásbap (1Pat 10:5).

Masiyx – Masiyx evreyshe «Mashiax» sózinen alınǵan, grek tiline «Xristos» dep awdarılǵan. Evrey tilinde bul sóz «maylanǵan» degen mánini bildiredi. Áyyemgi Izrailda bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında, onıń basına záytún mayı quyılıp maylanǵan. Bul is-háreket sol adamnıń Quday tárepinen tańlanǵanın hám Qudaydıń xızmetine baǵıshlanǵanın bildiredi. Sol sebepten Masiyx sózi «Quday tárepinen tańlanǵan» degen mánisti de ańlatadı.

Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda, bir kúni patsha Dawıttıń áwladınan bolǵan birew Izrail xalqın dushpanlarınan qutqaratuǵını hám jer júzinde máńgi ádalat ornatıp, barlıq xalıqlar ústinen húkimdarlıq qılatuǵını aytıladı. Keyin ala yahudiyler wáde qılınǵan sol qutqarıwshını «Masiyx» dep ataytuǵın boldı. Yahudiylerdiń eli Rim imperiyasınıń qol astında qalǵanda kóp yahudiyler, Masiyx kelip, bizlerdi dushpanımızdan qutqaradı hám Izrail patshalıǵınıń ullılıǵın qayta tikleydi, dep úmit qılǵan.

Jańa Kelisim boyınsha, Iyemiz Iysa Eski Kelisimdegi payǵambarshılıqlarda aytıp ótilgen Masiyx. Iysa Masiyx Óz wazları arqalı Qudaydıń Patshalıǵı keliwin járiyalaǵan, biraq bul Patshalıq jer júzindegi patshalıq emes edi. Iysa Masiyx atanaq aǵashtaǵı ólimi arqalı shaytannıń qúdiretin joq qıldı, gúnaǵa hám ólim qorqınıshına qul bolǵan pútkil adamzatqa azat bolıw múmkinshiligin berdi. Sonıń ushın, Iysaǵa isengenler Onı «Masiyx» dep ataydı (Mat 1:16-17; 2:4; 16:16; Mrk 9:41; Luk 2:11; 24:26, 46; Yuxn 1:17; 7:41; Elsh 2:31; Rim 1:4-6).

may – Muxaddes Kitapta may sózi astında kóbinese záytún miywesinen alınǵan may názerde tutıladı. Áyyemgi Izrailda záytún mayınan keń paydalanılǵan. Shıralar ushın, teridegi jara hám jaraqatlardı shıpalaw ushın záytún mayı qollanılǵan. Sonday-aq, bay adamlar denelerin qásterlew ushın eń sapalı záytún mayınan paydalanǵan. Bazıda záytún mayı átir menen aralastırılıp, jaǵımlı iyis shıǵarıw ushın shashqa, terige súrtilgen. Bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tayınlaw waqtında basına joqarǵı sapadaǵı záytún mayı quyılǵan. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlardı muxaddes qılıw ushın da záytún mayı qollanılǵan. Ulıwma alǵanda, may awızbirshilik, abadanshılıq, páklik hám Qudaydıń Ruwxınıń qúdiretli belgisi bolǵan (Shıǵ 29:40; 30:25-33; San 28:5; 3Pat 5:11; 17:12; Mrk 6:13).

maylaw – Eski kelisim dáwirinde Quday bir adamdı ruwxaniy, payǵambar yamasa patsha qılıp tańlaǵanda onıń basına záytún mayın quyıwǵa buyrıq beretuǵın edi. Záytún mayı Quday Ruwxınıń belgisi bolıp, may quyılǵan adamnıń páklengenin hám oǵan qúdiret berilgenin bildiretuǵın edi. Usı jol menen tańlanǵan adam, ásirese patsha evrey tilinde «mashiax», yaǵnıy «may súrtip tańlanǵan» dep atalatuǵın edi. «Mashiax» sózi keyin ala lawazım sıpatında qollanılatuǵın boldı. Muxaddes shatırdaǵı hám Ibadatxanadaǵı buyımlar da záytún mayı súrtiliw arqalı muxaddes qılınǵan (Shıǵ 40:13-15; 1Pat 10:1; 16:3; 3Pat 19:16; Iysh 45:1; Zab 17:51; Luk 4:18).

májilisxana – Grekshe «sinagoga» sózi adamlardıń jıyının ańlatadı. Bul Jańa Kelisimniń kitaplarında ushırasadı. Yaqıptıń xatı 2:2 de masiyxıylar jıyını usılay ataladı. Májilisxanalar Babiloniya súrgininen keyin, ásirese Ezranıń jańalıq kirgizgeni nátiyjesinde payda bolǵan bolıwı múmkin. Izrail xalqı jat butqa tabınıwshı elge tarqalıp ketip, Ibadatxanadaǵı ulıwma xızmet milliy hám diniy ómirdi birlestiretuǵın kúshten ayırılǵanlıqtan, olar hár túrli jerde, yaǵnıy májilisxanalarda jıynalıwǵa májbúr bolǵan. Olar Quday Iyeniń ótken waqıtlardaǵı islerin eske alıp, Onnan járdem beriwdi hám qutqarıwdı soraǵan.

Babiloniyadan qaytıp kelgennen soń, Ezra hám Nexemiyaǵa uqsaǵan azamatlar xalıqtı Qudaydıń sózin tıńlaw ushın jıynadı hám olardı Muxaddes Kitaplardı izertlewge shaqırdı. Sonda májilisxana butqa tabınıwshılıq sebepli qatal jaza alǵan adamlar ortalıǵında oyanǵan jańa ómirdiń tábiyǵıy kórinisine aylandı. Sol sebepten, Iyemizdiń inisi Yaqıp bılay dedi: «Óytkeni áyyemgi waqıtlardan beri Muwsanıń Nızamı hár bir qalada járiyalanıp kiyatır hám hár dem alıs kúni májilisxanalarda oqılmaqta» (Mat 4:23; Mrk 3:1; Luk 4:15; Elsh 15:21; 19:8).

máńgilik ómir – Muxaddes Kitapta máńgilik ómir tek ǵana waqıttıń dawamın emes, al ómirdiń mazmunı, yaǵnıy Quday menen birlikte jasawdı, Onıń miyrimi hám bereketlerinen lázzet alıwdı bildiredi. Eski Kelisimniń bazı bólimlerinde haq adamlar Quday menen máńgi jasaytuǵını haqqında jazılǵan, ayırım hallarda ólilerdiń tiriliwi haqqında aytıp ótilgen.

Jańa Kelisimde máńgilik ómir ne ekenligi haqqında keńirek ashıp berilgen. Insannıń denesi ólse de, ruwxı ólmeydi. Iysa Masiyxqa hám Onı jibergen Qudayǵa isengen adam máńgi ómirge iye boladı. Bunday adam ushın máńgi ómir usı dúnyada jasap atırǵan waqtında baslanadı. Ol ólse de aqırette tiriledi hám onnan keyin hesh qashan ólmeydi. Aqırzaman kúni Quday haqlarǵa máńgilik ómirdi sıy qılıp beredi, olar jánnette jasap, bul dúnyadaǵı barlıq jawızlıqlardan azat boladı. Gúnakarlarǵa bolsa máńgi jaza beriledi, olar máńgige Qudaydan ayırıladı (Zab 15:9-11; 22:6; Iysh 26:19; Dan 12:2; Mat 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Luk 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Yuxn 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Pet 1:4; 1Yuxn 5:13; 2Kor 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Efs 2:4-6; Fil 1:21-23; 3:13-14; Evr 12:22-24; Ayan 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Midiya – Qúdiretli patshalıq bolıp, házirgi Iran mámleketiniń arqa-batısında jaylasqan edi. B. e. sh. 550-jılǵa kelip, Midiya hám Persiya patshalıǵınıń eń áhmiyetli aymaǵına aylandı, sonıń ushın Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalatuǵın boldı (Est 1:19; Dan 6:8).

Midyan, midyanlılar – Ibrayımnıń toqalı Qaturadan tuwılǵan ullarınan biri. Midyannan tarqalǵan áwlad midyan xalqı dep atalǵan edi. Olar kóshpeli xalıq bolıp, kóbisi házirgi Aqaba qoltıǵınıń shıǵıs tárepindegi shólde jasaytuǵın edi. Sonıń ushın, ol jerler midyan xalqınıń eli, sol jerde jasaǵan xalıq midyanlılar dep atalǵan (Jar 25:1-2; Shıǵ 2:11-15; Biy 6-bap;).

Mixail – Muxaddes Kitapta eki perishteniń atı aytıp ótilgen, birinshisi – Mixail, ekinshisi – Jabrayıl. Mixail bas perishtelerdiń biri bolıp, Izrail xalqınıń qorǵawshısı dep atalǵan. Mixail hám onıń qol astındaǵı perishteler shaytan hám onıń jawız perishteleri menen sawash qılıp, olardı kókten quwıp jibergen (Dan 10:13, 21; 12:1; Yahu 9; Ayan 12:7-9).

Mısır – Mısır Eski Kelisimde kóp tilge alınǵan hám dúnya tariyxında áhmiyetli iz qaldırǵan. Mısır húkimdarları «Faraon» dep atalǵan. Mısır civilizaciyası júdá rawajlanǵan, xalıq aralıq sawdada baslı orın tutqan. Nil dáryasınıń suwları hám jemisli jerleri Mısır turǵınların azıq-awqat penen hámme waqıtta támiyinlep turdı.

Ashlıq dáwirde Yusup Mısır xalqın hám ákesi Yaqıptıń barlıq shańaraǵın qutqarıp qaladı. Yusuptiń ákesi Yaqıp hám onıń shańaraǵı Qanannan Mısırǵa kóship keledi. Bir neshe áwlad ótkennen soń Yaqıptıń áwladı Mısırda qul bolıp qaladı. Muwsa payǵambar Qudaydıń buyrıǵı menen káramatlar kórsetip, Izrail xalqın qullıqtan azat qıladı hám Mısırdan alıp shıǵadı. Mısır húkimdarları kóbinese óz elinen sırtqa, ásirese Qanan eline úlken siyasiy tásir ótkizetuǵın edi hám bazıda átiraptaǵı jerlerge áskeriy júrisler qılatuǵın edi. Qanan Mısırdan arqa-shıǵısta jaylasqan, Izrail xalqı sol jerlerde jasaytuǵın edi (Jar 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Shıǵ 1:8-14; 2:1; 15:21).

miyrim – Muxaddes Kitapta «miyrim» hám «miyrimli» sózleri ádette Qudayǵa hám Onıń qılǵan islerine qarata qollanıladı. Miyrim sóziniń tiykarǵı mánisi – Quday ullılıǵı hám sheksiz súyispenshiligi sebepli Óz qálewi menen insanlarǵa bereket beredi. Bul dúnya jaratılǵannan berli Qudaydıń miyrimi adamzat hám pútkil janzattıń ómirinde kórinip tur. Quday olarǵa ómir baǵıshlaydı hám jasaw ushın kerekli bolǵan zatlardı jetkizip turadı. Quday barlıq xalıqqa miyrim kórsetedi. Eski Kelisimde Qudaydıń Izrail xalqına bolǵan sheksiz miyrimin Izrail tariyxınıń hár túrli dáwirlerinde kóriwimiz múmkin. Izrail xalqınıń káramatlı túrde Mısırdaǵı qullıqtan azat bolǵanı bunıń ayqın mısalı boladı.

Jańa Kelisimde Iysa Masiyxtıń bul dúnyaǵa kelip, Oǵan isengenlerge qutqarılıw bergeni Qudaydıń adamzatqa kórsetken miyriminiń eń ayqın dálili. Iysa Masiyx arqalı Quday adamlardı gúnadan azat qılıp, aqlaydı hám olarǵa máńgi ómir baǵıshlaydı. Bul miyrimge hesh kim ılayıqlı emes hám miyrim insannıń qılǵan sawap islerine baylanıslı emes. Qudaydıń kórsetken miyrimine minásip bolıw – gúnadan júz burıp, Qudayǵa boysınıw. Quday Óz miyrimi arqalı iseniwshilerge Muxaddes Ruwxın beredi. Olar Muxaddes Ruwx arqalı bul dúnyada Qudayǵa xızmet qıladı (Jar 6:8; 19:16; 50:4; Shıǵ 33:12-13; San 14:8; Nzm 13:17; Ayup 33:24; Zab 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Erm 31:2-3; Joq 3:32; Dan 9:18; Yuns 4:2; Luk 1:30; Yuxn 1:17; Elsh 4:33; 7:46; Rim 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Kor 15:10; Efs 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Sal 1:11-12; 2Tim 1:9-10; Tit 2:11-14; 3:4-7).

Moab, moab xalqı, moablılar – Bul xalıq Ibrayımnıń inisi Lut áwladınan edi. Moab eli Óli teńizdiń shıǵıs tárepindegi tóbeshikli ónimdar jerlerde jaylasqan edi. Moab xalqı quday Kemoshqa tabınatuǵın edi. Moab tili evreyshege jaqın. Biraq olar Izrail xalqınıń dushpanı edi. Izraildıń payǵambarları moab xalqınıń ayanıshlı táǵdiri haqqında kóp payǵambarshılıq qıldı. Babiloniyalılar olardı qırıp taslaǵannan soń, bul xalıq joq bolıp ketti (Jar 19:37; Shıǵ 15:15; San 21:11; Iysh 15–16 baplar; Erm 48-bap; Sef 2:8-11).

Molox, Milkom – Ammon xalqınıń tabınǵan qudayı. Adamlar óz perzentlerin qurbanlıq qılıw arqalı Moloxqa, yaǵnıy Milkomǵa tabınǵan. Al Qudaydıń nızamlarında bunday úrp-ádet pútkilley qadaǵan etilgen. Degen menen, Erusalimge jaqın jerdegi Hinnom oypatlıǵında Izrail xalqı da Moloxqa tabınıp, perzentlerin qurbanlıq qılǵan (Leb 18:21; 20:2-5; 3Pat 11:7; Erm 32:35).

mór – Jip penen moyınǵa asıp júretuǵın cilindr sıyaqlı buyım yamasa mór júzigi. Áyyemde bir xattı yamasa hújjetti rásmiylestiriw ushın, oǵan mum, qorǵasın yamasa basqa bir jumsaq nárse súrtilip, ústinen mór basılǵan. Sonıń menen birge, bul mór xat yamasa hújjet jiberip atırǵan adamnıń húkimdarlıǵın hám biyligin bildirgen (Jar 38:18; 3Pat 21:8; Est 3:10).

Muxaddes – Muxaddes Kitapta muxaddes sózi kóbinese Qudayǵa qarata aytılǵan. Bul sóz Qudaydıń pútkil barlıqtan joqarılıǵın hám teńsizligin bildiredi. Ol jalǵız, haqıyqıy Quday. Quday pútkilley pák, gúnasız hám minsiz.

Muxaddes sózi zatlarǵa da, adamlarǵa da aytılǵan. Muxaddes sózi «pák, arnawlı, ayırıp alınǵan, baǵıshlanǵan» mánislerin bildiredi. Bul sóz Muxaddes shatırdaǵı, keyin ala Ibadatxanadaǵı buyımlarǵa hám úskenelerge qollanılǵan. Muxaddes orın yamasa buyım Qudayǵa baǵıshlanǵan bolıp, olarǵa abaylı bolıp hám itibar menen múnásibette bolıw talap qılınǵan. Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet etken ruwxaniyler de muxaddes esaplanǵan. Ruwxaniyge qollanılǵan muxaddes sózi onıń Qudayǵa xızmet etiwine baǵıshlanǵanın hám ayrıqsha wazıypası bolǵanın kórsetedi. Adamlar hám buyımlar Tawratta buyırılǵan qurbanlıqlar hám diniy máresimler arqalı páklenip, muxaddes qılınǵan.

Quday Óz xalqına: «Muxaddes bolıńlar», dep buyırǵan. Bunıń mazmunı mınadan ibarat, Izrail xalqı basqa xalıqlardan ayırılıp turıwı, ózlerin Qudayǵa baǵıshlap, Onıń nızamların orınlawı kerek edi (Shıǵ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Leb 19:2; 27:28; 1Pet 1:15; Evr 2:11).

Muxaddes bólme – EŃ MUXADDES BÓLME sózine qarań.

Muxaddes Ruwx – QUDAYDÍŃ RUWXÍ sózine qarań.

Muxaddes shatır – Izrail xalqı Qudayǵa sıyınıw ushın qollanǵan shatır. Izrail xalqı Sinay tawında turǵanda, Quday Muwsaǵa Muxaddes shatırdı hám onıń barlıq úskenelerin islewdi buyırıp, olardıń anıq úlgilerin kórsetken. Bul shatırdı bir orınnan ekinshi orınǵa kóshiriwge bolatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń ishinde eki bólme bar edi. Birinshi bólmesi Muxaddes bólme, ekinshisi Eń muxaddes bólme dep atalatuǵın edi. Muxaddes shatırdıń Eń muxaddes bólmesinde Kelisim sandıǵı saqlanǵan. Bul shatır Ushırasıw shatırı dep te atalǵan. Izrail xalqı qurbanlıqlar usınǵanda, Quday Óz xalqı menen ushırasıw ushın usı shatırda bolatuǵın edi. Keyin patsha Sulayman Muxaddes shatırdıń ornına Qudayǵa arnap Erusalimde Ibadatxana qurdırdı (Shıǵ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

muxaddesler – Bul sóz Qudayǵa baǵıshlanǵan, Onıń xızmeti ushın ajıratılǵan, yaǵnıy Qudayǵa tiyisli adamlar degen mánisti bildiredi. Eski Kelisimde bir neshe márte Izrail xalqına, Jańa Kelisimde bolsa Iysa Masiyxtıń izine ergenlerge qarata muxaddesler dep aytıladı (Dan 7:18, 21; 8:24; Elsh 9:13, 41; Rim 8:27; 1Kor 6:1; 2Kor 1:1; Efs 1:15; Fil 4:22; Ayan 11:18).

orama kitap, orama qaǵaz – Áyyemgi waqıtlarda kitaplar ádette uzın orama túrinde bolıp, olar papirus yamasa iylengen teriden islengen (Erm 36:22-23; Ezk 2:9-10; Zxr 5:1-2; Ayan 5:1-2, 4-8).

oraza tutıw – Muxaddes Kitapta oraza júdá áhmiyetke iye. Insan ilajsız jaǵdaylarǵa túsip qalǵanda, sawap ushın emes, al duwa etiwge berilip, Qudaydıń kúshine mútájligin bildiriw maqsetinde oraza tutadı.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqı gúnalarınan táwbe qılǵanın kórsetiw ushın Pákleniw kúni oraza tutıwı kerek edi. Sonday-aq, Izrail xalqı Babiloniyada súrginde bolǵanda da, súrginnen keyingi dáwirde de qayǵılı waqıyalardı eslew maqsetinde hár jılı oraza tutqan. Ibadatxananıń wayran etilgenin eslep oraza tutqanı usınıń bir mısalı boladı. Belgilengen orazalardan tısqarı, Izrail xalqı basqa jaǵdaylarda da oraza tutqan. Mısalı, bir adam jaqın adamınıń óliminen soń óz qayǵısın bildiriw, qıyın jaǵdayda Qudaydan járdem soraw, óz gúnasınan táwbe qılǵanın yamasa basqalarǵa dártles ekenin kórsetiw maqsetinde oraza tutqan.

Oraza ádette duwa menen baylanıslı bolıp, Qudaydan jol-jorıq alıw hám kúsh-quwat soraw ushın, birewdiń qıyın jaǵdayın ańsatlastırıw ushın tutılǵan (Leb 16:29-31; 23:26-29; 1Pat 7:6; 2Pat 1:12; 12:15-23; 2Jln 20:3-4; Ezr 8:21-23; 10:6; Nxm 1:4; Est 4:3, 15-17; Zab 34:13; Iysh 58:3-12; Erm 14:10-12; Dan 9:3-4; Yuns 3:5-8).

Óliler mákanı – Áyyemgi Izrail xalqı Óliler mákanın jer astındaǵı túpsiz shuqırlıq, marhumlar baratuǵın qarańǵı jer, dep túsingen (Ayup 17:13; Iysh 14:9; Ayan 6:8).

óńirshe, qaltalı óńirshe – Bas ruwxaniy kókiregine taǵatuǵın, qımbatbaha taslar menen bezelgen arnawlı qalta. Qaltalı óńirshege Urim hám Tummim degen muxaddes zatlar salınǵan edi. Bas ruwxaniy Qudaydıń erkin biliw ushın Urim hám Tummimdi qollanǵan (Shıǵ 28:15-30).

payǵambar – Qudaydıń xabarın adamlarǵa jetkizetuǵın insan. Eski Kelisim dáwirinde Izrail xalqınıń payǵambarları xalıqtı gúnadan táwbe qılıwǵa hám Qudayǵa qaytıp keliwge shaqırǵan. Bazıda olar hátteki húkimdarlardıń hám basqa xalıqlardıń gúnaların ashıp, olardı da tuwrı joldan júriwge shaqırǵan. Payǵambarlar óz xabarları arqalı keleshekte júz beretuǵın waqıyalar haqqında payǵambarshılıq qılǵan, adamlarǵa jiger bergen hám júz beretuǵın apatlardan xalıqtı aldın ala eskertken. Ádette olar xabarlarında hár túrli salıstırma túrdegi súwretlewlerden paydalanǵan. Bazı payǵambarlardıń jazıp qaldırǵan payǵambarshılıqları, ayanları hám xabarları keyin ala Eski Kelisimge kirgizilip, bul jazıwlar sol payǵambarlardıń atları menen atalǵan.

Jańa Kelisim dáwirinde Quday bazı masiyxıylardı payǵambarlıq xızmetine tayınlaǵan. Bul payǵambarlar iseniwshilerge Qudaydıń sózin jetkizgen. Bazıda olar Muxaddes Ruwx ilhamı menen payǵambarshılıq ta qılǵan. Muxaddes Kitapta jalǵan payǵambarlar haqqında da aytıp ótilgen. Olar Qudaydan xabar alıp keldik, dep adamlardı aldap, joldan urǵan (Jar 20:7; Shıǵ 15:20; Nzm 34:10; Biy 4:4; 1Pat 3:20; Iysh 13:1; Erm 1:5; Elsh 11:27-28; 21:10-11; 1Kor 12:28; 14:1-5, 29-33; Efs 4:11-12).

parisey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul atama evreyshede «ajıratılǵan» degen mánisti bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Pariseyler Tawrat nızamlarına qatal túrde ámel qılatuǵın edi, sonıń menen birge, awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerge hám pákleniw rásimlerine de ámel qılatuǵın edi. Pariseyler aǵımına tek ǵana bir neshe mıń adam kirgen bolıp, ulıwma xalıqtıń kishkene bir toparınan ibarat edi. Pariseyler xalıq arasında abırayǵa iye edi. Olardan bazıları joqarǵı keńes aǵzaları bolǵan. Ayırım pariseyler Iysa Masiyxqa isendi, kópleri bolsa Iysaǵa hám Onıń tálimatına qarsı shıqtı (Mat 27:62; Mrk 7:3; Elsh 23:6-9).

periz xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Periz xalqı Qanannıń ortańǵı bólegindegi tawlı jerlerde jasaǵan (Jar 13:7; 34:30; Shıǵ 23:23; Eshu 3:10).

perishte – Bul sóz xabarshı yamasa jiberilgen degendi ańlatadı. Evreyshe «malax», grekshe «angelos», dep aytıladı. Ol Muxaddes Kitapta kóbinese ápiwayı xabarshılar yamasa xabarlar haqqında sóz etilgende qollanıladı. Muxaddes Kitapta perishte sózi aqıl-esli janzatlardıń ayrıqsha túri sıpatında túsindiriledi. Negizinde, perishteler adamlarǵa qaraǵanda basqasha bolǵan janzatlar bolıp tabıladı. Olar Qudaydı qorshap turadı, Quday dúnyanı basqarǵanda, olardan paydalanadı. Quday perishteler arqalı ayırım adamlarǵa hám xalıqlarǵa járdem beredi.

Muxaddes Kitap perishtelerdiń adamlar ushın ayırım waqıyalarǵa qatnasqanı tuwralı aytılǵan gúrrińlerge bay. Quday kórsetken ayanlardıń baslı máwritlerinde perishteler óz xızmetin ayrıqsha kórsete alǵan. Mısalı: Sinay tawında Muxaddes Nızam járiyalanǵanda, Masiyx tuwılǵanda, Onıń túr-túsi ózgergende, Ol Getsemani baǵında duwa etkende, ólimnen qayta tirilip, aspanǵa kóterilip ketkende, olar Qudaydıń buyrıqların orınlap, Onıń qolında tek ásbap bolıp xızmet etedi. Sonıń menen birlikte, Muxaddes Jazıw barlıq iseniwshiler perishtelerdiń panası hám qorǵawı astında ekenin hám perishtelerdiń gúnakarlardıń qutqarılatuǵınına quwanatuǵının úyretedi (Dan 10:13; Mat 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Luk 2:10; 15:10; Elsh 5:19; 7:38, 53; 1Pet 1:12; Gal 3:19; Evr 1:14; 12:22).

Persiya – Áyyemgi qúdiretli patshalıq. Persiya patshası Kir Babiloniyanı basıp alǵannan soń, Persiya patshalıǵınıń paytaxtı házirgi Iraktıń qublasında jaylasqan Babilon boldı. Biraq patsha Dariy Persepolis degen taza paytaxt qurdıradı. Bul patshalıq «Midiya hám Persiya» dep te ataladı, sebebi Midiya bul patshalıqtıń áhmiyetli wálayatlarınan biri edi. Persiya nızamları «Midiya hám Persiya nızamları» dep atalǵan. Daniel payǵambar Persiya húkimetinde joqarǵı lawazımdı iyelegen edi. Ester kitabında súwretlengen waqıyalar Suza qorǵanında – Persiya patshalarınıń qısqı sarayında júz bergen. Házirgi Ózbekstannıń kóp bólegi hám ulıwma Orta Aziyanıń kóp jerleri b. e. sh. VI ásirde Persiya patshalıǵınıń qaramaǵında bolǵan. Tariyxshılar sol dáwirdegi Persiya patshalıǵın Axameniyler patshalıǵı dep te ataydı (Est 1:19; Dan 6:1-28; 6:8).

Purim bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń on ekinshi ayı bolǵan adar ayınıń 14-15-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul ay fevraldıń ortasınan baslanadı. Purim bayramın Persiya patshası Axashweroshtıń húkimdarlıǵı dáwirinde xanbiyke Ester hám onıń aǵası Mordoxay járiyalaǵan. Eki kún belgilenetuǵın bul bayram dawamında yahudiyler Qudaydıń Izrail xalqın qırılıp ketiwden qalay saqlap qalǵanın eslegen. Bul bayramda adamlar shadlanǵan, zıyapatlar berip, bir-birine sawǵalar bergen. Bul bayram babiloniya tilinde – pur, yaǵnıy «shek taslaw» sózinen alınǵan (Est 9:20-32).

refa xalqı – Izrail xalqı Qanan jerin iyelemesten aldın sol jerde jasaǵan xalıqlardıń biri. Bul xalıq ta anaq xalqınday bálent boylı, kúshli bolǵan dep aytıladı (Jar 15:20; Nzm 2:11; 3:11; Eshu 13:12).

Ruwxaniy, bas ruwxaniy – Diniy xızmet hám máresimlerdi ótkeriw ushın ayrıqsha tayarlanǵan adam. Áyyemgi Izrailda Tawrat boyınsha, ruwxaniy Lebiy urıwınan, Muwsanıń aǵası Xaron áwladınan bolıwı kerek edi. Ruwxaniyler Muxaddes shatırda, keyin ala Erusalimdegi Ibadatxanada xızmet etken. Olar sıyınıw waqtında basshılıq qılıp, qurbanlıqlar beretuǵın edi, diniy dástúr hám máresimlerdi ótkeretuǵın edi. Ruwxaniylerge xızmet waqtında lebiyliler járdem bergen. Muxaddes shatırdıń Muxaddes bólmesine, keyin ala Ibadatxananıń Muxaddes bólmesine kiriwge tek ǵana ruwxaniylerdiń huqıqı bar edi. Ruwxaniylerge Izrailda jer úles berilmegen edi. Tawrat boyınsha, olar berilgen qurbanlıqlardan úles alıp, kúndelikli mútájliklerine qollanatuǵın edi. Ruwxaniylerge adamlar arasındaǵı kelispewshiliklerdi sheshiw hám Qudaydıń nızam hám qaǵıydaların xalıqqa úyretiw wazıypası tapsırılǵan edi.

Bas ruwxaniy óz wazıypasın orınlaw ushın arnawlı kiyimler kiygen. Bul kiyimler efod, bahalı úst kiyim, naǵıslı uzın kóylek, sálle, belbew hám on eki tas taǵılǵan qaltalı óńirsheden ibarat edi. Bas ruwxaniy jılına bir márte – Gúnadan pákleniw kúninde óziniń eń áhmiyetli wazıypasın orınlaǵan. Sol kúni bas ruwxaniy Muxaddes shatırdıń, keyin ala Ibadatxananıń Eń muxaddes bólmesine kirgen. Bul bólmede ol ózin hám Izrail xalqın gúnadan páklew máresimin ótkergen (Shıǵ 28-bap; Leb 8:6-9; San 18:8-20).

sadaqa – Adamlar Qudayǵa sıyınıp, óz isenimin hám izzet-húrmetin bildiriw ushın beretuǵın nárse. Tawrat nızamı boyınsha eki sadaqa túri bar, bular mınaday: ǵálle sadaqası hám ishimlik sadaqası (Shıǵ 25:29; 29:28; Leb 2:2).

saddukey – Iysa Masiyxtıń dáwirinde bolǵan yahudiylerdiń áhmiyetli bir diniy toparı. Bul topar ruwxaniylerden hám joqarǵı klass adamlarınan ibarat edi. Saddukeyler úlken siyasiy kúshke iye bolıp, Ibadatxana islerine de húkimin ótkizetuǵın edi. Joqarǵı keńes aǵzalarınıń kópshiligi saddukeylerden ibarat edi. Pariseylerden ayırmashılıǵı, olar awızeki tarqalǵan úrp-ádetlerdi qabıl qılmaytuǵın edi, tek ǵana Tawratta jazılǵan nızam hám qaǵıydalarǵa ámel qılatuǵın edi, ólilerdiń tiriliwine de isenbeytuǵın edi. Iysa menen saddukeyler arasında kóp kelispewshilikler bolıp turatuǵın edi (Mat 3:7; 22:23-33; Elsh 4:1-3; 5:17).

Samariya – B. e. sh. 885-874-jılları húkimdarlıq qılǵan patsha Omriy dáwirinen baslap, Samariya Izraildıń, yaǵnıy arqadaǵı patshalıqtıń paytaxtı boldı. Eski Kelisimde bazıda Samariya degen atama Izrail patshalıǵınıń ornına da qollanılǵan. Jańa Kelisimde bolsa bul atama astında Iordan dáryasınıń batısındaǵı, Galilanıń qubla tárepindegi jerler názerde tutılǵan. Samariya Rim imperiyasına qaraslı Yahudiya aymaǵınıń ishinde edi (3Pat 13:32; 16:23-24; 4Pat 17:24).

samariyalı – Jańa Kelisim dáwirinde Samariyada tuwılǵan adam. B. e. sh. 722-jılı assiriyalılar Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp alǵannan keyin turǵınlarınıń kópshiligin tutqın etip alıp ketti. Samariya jerine bolsa jat xalıqlar májbúriy kóshirildi. Bir neshe ásirlerden soń grekler de bul jerlerge ornalasıp aldı. Sonıń ushın, Rim imperiyası dáwirinde Samariya turǵınları etnika jaǵınan aralas bolǵan. Samariyalılar hám yahudiyler arasında kelispewshilik bar edi. Samariyalılar tek ǵana ózleriniń Tawratın Quday jibergen muxaddes kitap dep biletuǵın edi. Olardıń Tawrat nusqasınıń yahudiylerdiń Tawratınan ózgesheligi bar edi. Samariyalılar Qudayǵa Erusalimde emes, al Gerizzim tawında sıyınǵan. Olar shama menen b. e. sh. 400-jılı Gerizzim tawında ibadatxana qurǵan. Bul ibadatxana shama menen b. e. sh. 128-jılı yahudiyler tárepinen wayran qılınǵan. Bunıń aqıbetinde yahudiyler hám samariyalılar arasında qarsılıq oǵada kúsheygen (4Pat 17:1-6, 24-41).

Sidon – FENIKIYA sózine qarań.

Sion – Patsha Dawıt ebus xalqınan tartıp alǵan Erusalimniń bir bólegi Sion dep atalatuǵın edi. Bul orın Dawıttıń qorǵanı dep ataldı. Keyin bolsa Ibadatxana qurılǵan tóbe Sion tawı dep atalatuǵın boldı. Eski Kelisimdegi qosıq qatarlarında hám payǵambarlardıń jazıwlarında Sion sózi kóbinese Erusalim qalasına yamasa Qudaydıń xalqına qarata qollanılǵan (2Pat 5:6-9; 3Pat 8:1; 4Pat 19:21).

suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır – Jawınnıń suwın bir jerge jıynaw hám saqlaw ushın islengen jasalma háwiz. Shuqır etip qazılǵannan soń shuqırdıń hámme jaǵına taslar qalap shıǵıladı. Taslardıń ústi sıbalıp, qudıq sıyaqlı etip islengen. Onnan qala berse, tastay qattı jerlerde de, jerdi qazıp, háwiz islegen, tastay bolǵanı ushın, qazılǵan shuqırdıń diywallarına tas qalawdıń hájeti bolmaǵan (1Pat 13:6; 19:22; 2Pat 3:26; Iysh 22:11; Erm 38:6).

suwǵa shomıldırıw – Grekshe «baptizo» – suwǵa shomıldırıw yamasa juwındırıw degen mániste. Áhmiyetli diniy máresimlerden biri bolıp, bul máresim arqalı insan ózin Qudayǵa baǵıshlanǵanın kórsetedi. Tawrat nızamları boyınsha, insan napáklikten tazalanıw ushın suw menen juwınıp, pákleniw máresimin ótkizetuǵın edi. Keyin ala, Iysa Masiyx dáwirinde Yaqıya adamlardı suwǵa shomıldırılıwǵa shaqırdı. Iysa Qudaydıń erkin tolıq orınlaw ushın Yaqıya tárepinen suwǵa shomıldırılǵan. Iysa pútkil el boylap tálim berip júrgende, onıń shákirtleri de Yaqıyaǵa uqsap adamlardı suwǵa shomıldıratuǵın edi.

Iysa Masiyx aspanǵa kóterilmesinen aldın shákirtlerine: «Sonlıqtan da barıp, barlıq milletlerdi Maǵan shákirt qılıńlar: olardı Ákeniń, Uldıń hám Muxaddes Ruwxtıń atı menen shomıldırıńlar», dep buyrıq berdi. Sol waqıttan baslap suwǵa shomıldırıw máresimi Iysanıń ólimi hám tiriliwiniń belgisi bolıp xızmet etedi. Suwǵa shomıldırılǵan adam eski ómiri ushın ólip, jańa ómir ushın tirilgen esaplanadı. Shomıldırılıw jáne iseniwshilerdiń Iysanıń qanı arqalı gúnadan páklengenin de bildiredi (Shıǵ 29:4; 30:17-21; Mat 3:13-15; Mat 28:18-20; Yuxn 3:22-26; 4:1-3; Elsh 22:16; 1Pet 3:21; Rim 6:1-5; Kol 2:12; Evr 6:2).

súyispenshilik – Muxaddes Kitapta bul sóz tek ǵana adamlardıń óz ara múnásibetin emes, al olardıń Quday menen bolǵan jaqın múnásibetin kórsetiw ushın da qollanılǵan.

Eski Kelisimde bunıń anıq mısalı Qudaydıń Izrail xalqı menen bolǵan múnásibeti boladı. Izrail xalqı Qudaydıń súyispenshiligine iye bolǵanlıqtan, Quday olar menen kelisim dúziwge sheshim qabıllaydı. Bul kelisimniń shárti boyınsha, Izrail xalqı Iyesi Qudaydı pútkil júregi menen, janı menen, pútkil barlıǵı menen súyiwi hám Onıń buyrıqların orınlawı tiyis edi. Sol buyrıqlardıń birinde aytılıwı boyınsha adam ózgeni ózindey súyiwi kerek.

Iysa Masiyx Qudaydı hám basqalardı súyiw haqqındaǵı buyrıqlardı Tawrattıń eń áhmiyetli buyrıqları dep esaplaǵan. Ol Óz shákirtlerine, bir-birińizdi súyińler, buyrıqlarıma ámel qılıńlar, dep buyırǵan. Iysanıń Ózi de aspandaǵı Ákesin qanshelli súyetuǵının kórsetiw ushın Onıń buyrıqların tolıq orınlaǵan.

Quday pútkil adamzatqa bolǵan súyispenshiligin kórsetiw maqsetinde bul dúnyaǵa Óziniń jalǵız Ulı Iysa Masiyxtı jibergen edi. Iysa Masiyx adamzattıń gúnası ushın qurban boldı. Iysaǵa isengen hár bir adam gúnalarınan pútkilley páklenedi hám máńgi ómirge iye boladı. Quday súyispenshilik bulaǵı bolǵanı ushın Oǵan isengenler de Qudaydan úlgi alıp, bir-birin jaqsı kóriwi kerek (Leb 19:18; Nzm 6:5; 7:6-9; 11:1; Mrk 12:28-34; Yuxn 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Yuxn 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Rim 5:8).

súrgin – Bul sóz astında ádette Izrail hám Yahuda patshalıqları dushpanlar tárepinen basıp alınıp, turǵınlarınıń kópshiligi basqa elge tutqın etip áketilgen dáwir názerde tutıladı. Muxaddes kitapta aytılıwınsha Izrail hám Yahuda xalıqları Qudaydıń húkimi aqıbetinde súrgin etilgen, sebebi olar Qudaydıń Muwsa arqalı dúzgen kelisimine sadıq bolmaǵan edi.

B. e. sh. 722-jılı Assiriya Izraildı, yaǵnıy arqa patshalıqtı basıp aldı. Assiriyalılar Izrail paytaxtı Samariyanı qolǵa kirgizgennen soń xalıqtıń kópshiligin Assiriyanıń aymaqlarına tutqın etip alıp ketti. Izrail eline bolsa jat xalıqlardı májbúrlep kóshirdi. B. e. sh. 605-jıldan baslap, Babiloniya xalqı Yahudaǵa, yaǵnıy qubla patshalıqqa qayta-qayta hújim qıldı. Usı hújimler waqtında olar bazı yahudiylerdi Babiloniyaǵa tutqınlıqqa alıp ketti. Daniel payǵambar dep tanılǵan jas jigit te sol tutqınlar arasında edi. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda paytaxtı Erusalimdi qolǵa kirgizip, onı wayran qıldı. Eldiń kópshilik turǵınların tutqın etip alıp ketti. Tutqınǵa túspegen yahudiyler Mısırǵa qashıp bardı.

Yahudiyler Babiloniya súrgininde bolǵanda da ózlerine úy salıp, sawda hám diyxanshılıq penen shuǵıllanǵan. Olar óz diniy úrp-ádetlerine ámel qılǵan halda, milliy ózligin saqlap qalǵan. Daniel hám Ezekiel payǵambarlar usı súrgin dáwirinde xızmet etken. Keyin Yahuda eli Persiya húkimdarlıǵı astında bolǵanda, yahudiylerden bazıları Zerubbabel hám Eshua basshılıǵında Yahudaǵa qaytıp barıp, Erusalimde Ibadatxananı qayta qurıwdı baslaǵan. Aradan jıllar ótip, Persiya patshasınıń xızmetindegi yahudiy hámeldarı Nexemiya da Yahudaǵa qaytqan hám Erusalim diywalların qayta qurıw islerine basshılıq qılǵan.

Kóp yahudiyler óz watanınan uzaqta jasap qalǵan. Ester kitabında Persiya patshalıǵında jasaǵan yahudiyler tuwralı sóz etilgen. Bul waqıyalar b. e. sh. V ásirde Persiya patshalıǵınıń paytaxtı Suzada bolǵan (4Pat 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Jln 36:13-21; Ezr 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Nxm 1:1-11; Erm 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Dan 1:1-6).

Tir – FENIKIYA sózine qarań.

tuńǵısh ul – Áyyemgi waqıtları tuńǵısh ul joqarǵı orınǵa iye edi. Ádette tuńǵısh ulǵa pátiya berilgende, oǵan ayrıqsha bereket tilengen. Tuńǵısh ul inilerine qaraǵanda eki ese kóp miyras alǵan. Ákesiniń óliminen soń tuńǵısh ul shańaraq basshısı esaplanǵan.

Tawrat boyınsha, Izrail xalqında hár bir shańaraqtaǵı qarınnan birinshi shıqqan ul Qudayǵa tiyisli bolıp, Oǵan baǵıshlanıwı tiyis edi. Barlıq tuńǵısh ullardıń ornına lebiyliler Muxaddes shatırda, keyin ala Ibadatxanada xızmet qılǵan. Tuńǵısh uldı qaytarıp satıp alıwdıń belgisi sıpatında ruwxaniylerge pul sadaqa etip berilgen. Quday Izrail xalqınıń tuńǵısh ulların Mısırdaǵı eń keyingi apattan qurbanlıq arqalı qutqarǵan, keyin ala bul Qutqarılıw bayramı etip belgilenetuǵın boldı (Jar 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Shıǵ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; San 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Nzm 21:15-17).

usınılǵan nanlar – Muxaddes shatırdaǵı stolǵa, keyin ala Ibadatxanadaǵı stolǵa Izraildıń on eki urıwı ushın on eki ashıtqısız nan qoyılǵan. Bul nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayındaǵı stolǵa qoyılǵan, sonıń ushın evreyshede «dárgayındaǵı nan» dep te atalǵan. Nanlar stolda bir hápte turǵannan soń, jańa pisirilgen on eki nan menen almastırılǵan. Stoldan alınǵan nanlardı tek ǵana ruwxaniyler jegen. Usınılǵan nanlar Jaratqan Iyeniń dárgayın bildiretuǵın nıshan bolıp, Quday Izrail xalqınıń qúdireti hám támiyinlewshisi ekenligin de bildirip turǵan (Leb 24:5-9).

Ushırasıw shatırı – Ushırasıw shatırınıń jáne bir atı Muxaddes shatır. Adamlar Muwsa arqalı Jaratqan Iyeden másláhát soraw niyetinde ordanıń sırtındaǵı shatırǵa kelgen. Jaratqan Iye sol shatırda Muwsaǵa sóylegen (Shıǵ 39:32; 40:2; Leb 1:1; 10:8).

Yahuda – Yaqıptıń on eki ulınıń biri bolıp, Yahuda urıwınıń babası edi. Yahuda urıwı Izrail eliniń qubla bólimindegi eń úlken urıw bolǵan. Patsha Sulaymannıń óliminen soń arqadaǵı on urıw qubladaǵı Yahuda hám Benyamin urıwlarınan ayırılıp shıqtı. Yahuda hám Benyamin urıwları óz aldına el bolıp, Yahuda patshalıǵı dep ataldı. Bul eldiń paytaxtı Erusalim boldı. Eski Kelisimniń bazı jerlerinde qubladaǵı bul eki urıw Yahuda xalqı dep aytılıp, usı urıwlar jasaǵan jer, Yahuda eli dep aytılǵan.

B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Jetpis jıldan keyin, Persiya imperiyası húkimdarlıǵı dáwirinde súrgindegi yahudiylerdiń bazıları Yahudaǵa qaytıp keldi. Olar Erusalimdegi Ibadatxananı hám qala diywalların qayta qurdı. Erusalim qalasınıń átirapında jasap atırǵan yahudiylerdiń jeri Yahuda patshalıǵınan kishkene edi (3Pat 12:17, 24; 4Pat 25:18-21; Ezr 1:1-11; Nxm 1:1–2:8).

yahudiy – «Yahudiy» sózi Yaqıp ulı Yahudanıń atınan kelip shıqqan. B. e. sh. 586-jılı babiloniyalılar Yahuda elin, yaǵnıy qubla patshalıqtı basıp alıp, turǵınlarınıń kóbisin Babiloniyaǵa súrgin etip alıp ketken. Babiloniyadaǵı jetpis jıllıq tutqınlıq dáwirinde hám onnan keyin «yahudiy» sózi Yahuda xalqına hám ulıwma Izrail urıwlarınıń áwladlarına qollanılıp, millet mánisin bildiretuǵın sózge aylanǵan (4Pat 25:25; Nxm 1:2; 13:23; Erm 32:12; Est 3:6; Mat 27:29; Elsh 2:5).

Yahudiya – Bul at tek ǵana Jańa Kelisim kitaplarında qollanılǵan, ádette Óli teńiziniń batıs tárepindegi tóbeshikli jerlerdi bildiredi. Eski Kelisim dáwirinde bul jerler Yahuda urıwına tiyisli bolǵan. Bul jer Aleksandr Makedonskiy tárepinen basıp alınǵannan soń «Yahudiya» degen at penen belgili boldı. Jańa Kelisim dáwirinde «Yahudiya» Rim imperiyasına kirgen wálayat bolǵan. Bul wálayattıń jeri tek ǵana Óli teńiziniń batıs tárepindegi jerlerdi emes, al arqadaǵı Samariya jerin hám batıstaǵı Jer Orta teńizi boyındaǵı jerlerdi óz ishine alatuǵın edi (Mat 4:25; 19:1; Luk 3:1; 23:5; Elsh 10:37).

Yaqıp – Yaqıp Ibrayımnıń aqlıǵı, Ísaqtıń ulı edi. Yaqıp Penuelde Quday menen gúreskennen soń, Quday oǵan «Izrail» dep at qoydı. Sonıń ushın, Eski Kelisimde Yaqıptıń áwladları «Izrail xalqı» dep atalǵan. Kóbinese Eski Kelisimdegi payǵambarlar jazıwlarında hám qosıq qatarlarında Izrail xalqı Yaqıp yamasa Yaqıptıń áwladı degen at penen aytıladı (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 27:56; Gal 1:19).

Jańa Kelisimde Iysanıń on eki elshisi arasında Yaqıp atlı eki shákirti bar edi. Iysanıń Yaqıp degen inisi de bolıp, ol Erusalimdegi jámááttiń abıraylı jolbasshısı hám Jańa Kelisimdegi «Yaqıptıń xatı» avtorı edi (Jar 32:28-29; 35:10; Mat 13:55; 17:1; 26:36; Gal 1:19).

záytún – Hámme waqıtta jasıl bolıp ósip turatuǵın, Jaqın Shıǵısta júdá keń tarqalǵan subtropikalıq terek hám onıń miywesi. Bul terektiń miywesinen may alınadı. Záytún tereginiń qáreli kórinisindegi jasıl yamasa qara miywesi ashqıltım bolıp tabıladı (Jar 8:11; 28:18; Shıǵ 23:11; 29:2; Leb 2:1; 1Pat 16:1).

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı – Bul bayram evrey kalendarınıń úshinshi ayı bolǵan siwan ayınıń 6-7-kúnlerinde belgilengen. Házirgi kalendar boyınsha, bul may ayınıń aqırına tuwrı keledi. Izrail xalqı Qudaydıń buyrıǵı boyınsha birinshi zúráát alǵanda birinshi zúráát bayramın belgiledi. Bul bayram Qutqarılıw bayramınan jeti hápte ótkennen keyin bolǵanlıqtan Hápteler bayramı dep te aytıladı. Jáne Jańa Kelisimde bul bayram Eliwinshi kúni bayramı dep te aytıladı. Bul bayramda birinshi márte Muxaddes Ruwx Erusalimde jıynalǵan shákirtlerge túsip, jámáát baslanǵanlıqtan dúnya júzindegi jámáátler bul kúndi eske alıp belgileydi (Shıǵ 23:16; 34:22; Leb 23:15-21; San 28:26-31; Nzm 16:9-12; Elsh 2:1; 20:16; 1Kor 16:8).

Shabbat kúni – Izrail xalqında hápteniń jetinshi kúni, bizlerdiń háptemiz boyınsha shembi kúni. Bul kún muxaddes esaplanıp, dem alıw kúni bolǵan. Qudaydıń Muwsa arqalı bergen nızamı boyınsha, Shabbat kúni jumıs islew qadaǵan etilgen edi. Izrail xalqı Shabbat kúnin Qudayǵa shúkir aytıwǵa baǵıshlaǵan. Bul kúnde ruwxaniyler arnawlı qurbanlıq usınǵan.

Jańa Kelisim dáwirine kelip, din xızmetkerleri Shabbat kúnine tiyisli qıyın qaǵıydalar dizimin jaratqan. Iysa Óz tálimatı hám qılǵan isleri menen bul dizimge qarsı shıǵıp, adamlarǵa dem alıw kúniniń negizgi mánisin túsindiredi hám insan Shabbat kúni ushın emes, al Shabbat kúni insan ushın jaratılǵanın aytadı (Shıǵ 20:8-11; 31:12-17; Leb 23:3; San 28:9-10; Nzm 5:12-15; Mat 12:1-14).

shaytan – Aspandaǵı janzat, gúnakar perishtelerdiń basshısı. Bul perishteler jawız ruwxlar, jinler dep te atalǵan. Shaytan Qudayǵa hám Qudaydıń xalqına qarsı shıǵadı. Ol hámme waqıtta jawızlıq qılıwǵa háreket etip, adamlardı aldaydı hám olardı Qudaydıń jolınan azǵıradı. Iysa Masiyx kúshli erki hám káramatları arqalı shaytannan ústem ekenligin kórsetti. Jańa Kelisimde, bir kúni shaytan pútkilley jeńiliske ushıraydı, dep jazılǵan.

«Shaytan» degen atama evrey tilindegi «dushpan, ayıplawshı» mánisin bildiretuǵın sózden kelip shıqqan. Jańa Kelisimde shaytan jáne azǵırıwshı dep te aytıladı. Jańa Kelisimde, shaytan adamlardı azǵırıwǵa saladı, dep aytılǵan. Ol «bul dúnyanıń hákimi» dep te atalǵan (Zxr 3:1; Mat 4:1-11; 25:41; Luk 8:12; Yuxn 8:44; 12:31; Elsh 10:38; 1Yuxn 3:8; 2Kor 4:4; 1Sal 2:18; Ayan 12:9, 10; 20:10).

shek – Shek taslawda aǵash bólekleri yamasa taslar qollanılǵan, usı arqalı Qudaydıń erkin anıqlaǵan. Bazıda adamlar shek taslap, Qudaydan bir isti qalay yamasa qashan islew kerekligin soraǵan (Leb 16:8; Eshu 19:1; Yuns 1:7).

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Berilgen ólshem birliklerdiń ólshemleri anıq belgili emes. Olar waqıttıń ótiwi menen ózgerip barǵan hám orınlarda bir-birinen ózgesheligi bolǵan.

Awırlıq ólshemi
Gera | 0,5 gr
Beqa | 5,5 gr
Shekel | 11 gr
Mina | 550 gr
Talant | 34 kg

Sıyımlıq ólshemi
Omer | 2,2 l
Sea | 7,5 l
Efa | 22 l
Kor/xomer | 220 l

Suyıqlıq ólshemi
Log | 0,3 l
Hin | 3,7 l
Bat | 22 l

Súwretler

Súwretler

1. Muxaddes shatır

2. Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

3. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

4. Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Muxaddes shatır

Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

«Leningrad kodeksi» Eski Kelisimniń qoljazbalarınan

Yunus payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. 1000-jılları kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Qumran» qoljazbalarınıń biri

Iyshaya payǵambardıń kitabınan alınǵan bul evreyshe qoljazba shama menen b. e. sh. 100-jıllarda kóshirilgen

Eski Kelisimniń «Áyyemgi grekshe awdarma» qoljazbalarınan bir bólek

Eshua kitabınan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 200-jılları kóshirilgen

Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan «Papirus-52» dep atalǵan bólek

Yuxan jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 125-jılları kóshirilgen

«Kodeks Sinaytikus» Jańa Kelisimniń qoljazbalarınan

Matta jazǵan Xosh Xabardan alınǵan bul grekshe qoljazba shama menen b. e. 340-jılları kóshirilgen

Kartalar

Kartalar

1. Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

2. Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

3. Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

4. On eki urıwdıń jeri

5. Erusalim patshalar dáwirinde

6. Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

7. Izrail hám Yahuda patshalıqları

8. Assiriya patshalıǵı

9. Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

10. Persiya patshalıǵı

11. Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

12. Rim imperiyası

13. Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

14. Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

15. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

16. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

17. Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

18. Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

On eki urıwdıń jeri

Erusalim patshalar dáwirinde

Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

Izrail hám Yahuda patshalıqları

Assiriya patshalıǵı

Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

Persiya patshalıǵı

Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı

Rim imperiyası

Palestina Iysa Masiyx dáwirinde

Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

Paveldiń Rimge alıp ketiliwi

Table of Contents

Muxaddes Kitap: Yuxan

Alǵí sóz

Yuxan

- Alǵí sóz
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21

Qosímsha Materiallar
Sózlik

Adam Ulı
amalek xalqı, amalekler
ammon xalqı, ammonlar
amor xalqı, amorlar
anaq xalqı, anaqlar
Aram
arfa
Aspan Patshalıǵı
Assiriya
atanaq aǵash
Ashera (kiyeli aǵash)
Ashtarta
Ashıtqısız nan bayramı
Áke
ámeńger
Baal
Babiloniya, Babilon
Bashan
ebus xalqı, ebuslı
elshi
Eń muxaddes bólme
Erusalim
diniy muǵallim
Edom, edom xalqı, edomlılar
efod
Efrayım
faraon
Fenikiya
filist xalqı, filistler, Filistiya
Galila úlkesi
Gilad
girgash xalqı
gúna
haliluya
Xabashstan
xet xalqı, xetler
xiw xalqı, xiwler
Xosh Xabar
Ibadatxana
Iyemizdi eslew keshesi
Iye, Iyem, Iyemiz Evreyshe
Izrail
Jabrayıl
Jańa ay bayramı
Jaratqan Iye
Jaratqan Iyeniń Úyi
Jartas, qorǵawshı Jartas
jawız ruwx
jámáát
jin
joqarǵı keńes
Kárnay
Kárnay bayramı
kelisim
Kelisim sandıǵı
Kemosh
ken xalqı, kenler
kerub
kiyeli tas
Qanan
qanan xalqı, qanan xalıqları, qananlı
Qos bayramı, Jıyın-terim bayramı
Quday
Quday Taala
Qudaydıń Patshalıǵı
Qudaydıń Ruwxı
Qudaydıń Ulı, Quday Taalanıń Ulı
Qudaydıń Úyi
qurbanlıq
Qutqarılıw bayramı
qutqarıw, qutqarılıw
qız Sion
lebiyli, lebiyliler
Lira
Masiyx
may
maylaw
májilisxana
máńgilik ómir
Midiya
Midyan, midyanlılar
Mixail
Mısır
miyrim
Moab, moab xalqı, moablılar
Molox, Milkom
mór
Muxaddes
Muxaddes bólme
Muxaddes Ruwx
Muxaddes shatır
muxaddesler
orama kitap, orama qaǵaz
oraza tutıw
Óliler mákanı
óńirshe, qaltalı óńirshe
payǵambar
parisey
periz xalqı
perishte
Persiya
Purim bayramı
refa xalqı
Ruwxaniy, bas ruwxaniy
sadaqa
saddukey
Samariya
samariyalı
Sidon
Sion
suw saqlaǵısh, suw saqlanatuǵın shuqır
suwǵa shomıldırıw
súyispenshilik
súrgin
Tir
tuńǵısh ul
usınılǵan nanlar
Ushırasıw shatırı
Yahuda
yahudiy
Yahudiya
Yaqıp
záytún

Zúráát bayramı, Hápteler bayramı, Eliwinshi kúni bayramı

Shabbat kúni
shaytan
shek
Eski Kelisimdegi ólshem birlikler

Súwretler

- Muxaddes shatır

- Patsha Sulayman qurdırǵan Ibadatxana

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana joybarı Iysa Masiyx dáwirinde

- Patsha Hirod qurdırǵan Ibadatxana Iysa Masiyx dáwirinde

Diagramma boyınsha kórsetilgen Izrail xalqınıń tariyxı

Izrail xalqınıń kalendarı

Muxaddes Kitap qoljazbalarınıń foto súwretleri

Kartalar

- Áyyemgi dáwirindegi Jaqın Shıǵıs

- Izrail xalqınıń Mısırdan shıqqannan keyin júrip ótken jolı

- Qanan hám onıń átirapındaǵı jerlerdiń tábiyat kartası

- On eki urıwdıń jeri

- Erusalim patshalar dáwirinde

- Izrail patshalıǵı Shaul, Dawıt hám Sulayman dáwirinde

- Izrail hám Yahuda patshalıqları

- Assiriya patshalıǵı

- Babiloniya patshalıǵı Yahuda xalqı súrgin etilgen dáwirinde

- Persiya patshalıǵı
- Aleksandr Makedonskiy patshalıǵı
- Rim imperiyası
- Palestina Iysa Masiyx dáwirinde
- Iysa Masiyx dáwirindegi Erusalim

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán birinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán ekinshi saparı

- Paveldiń Xosh Xabar tarqatıw maqsetinde qılgán úshinshi saparı

- Paveldiń Rimge alıp ketiliwi